De logica van de situasie

Gebeld door een mevrouw van de Zweedse radio, die meer wilde weten over Wilders. Hoe zit het met die kabinetsformatie van jullie?...

Het was nog een hele klus om die Zweedse radiomevrouw de fijnere fijnheden uit te leggen. Wat was ook alweer de ratio van Paars-plus? Rutte en Cohen, die vrienden hadden moeten worden, stonden in de campagne toch als kemphanen tegenover elkaar? En na de uitslag had iedereen in koor geroepen dat de grootste winnaar (Wilders) en de grootste partij (VVD) in elk geval bij de formatie betrokken moesten worden.

Waarom we dan Paarsplus hadden moeten willen, kon ik Zweden niet aan het verstand brengen. Over ‘het brede midden’ met of zonder GroenLinkse & D66-bijwagens ben ik maar niet eens begonnen. Je wilt immers een fatsoenlijke oppositie? Ik las het eindverslag van Lubbers terug waarin hij allerlei even wanhopige als onmogelijke combinaties afvinkte die op de valreep door de afgewezen linkse fractievoorzitters waren voorgesteld. Alles om te voorkomen waaraan nu gesleuteld wordt, een coalitie die ik wél aan Zweden kon uitleggen, ondanks het feit dat het woord gedogen in het Engels niet voorkomt. De grootste winnaar en de grootste partij aan tafel, met bijzondere voorwaarden, omdat anders de derde partner, het CDA, niet wilde aanschuiven. Ik kan er niets anders van maken dan dat deze combinatie, op deze manier, de logica van de situatie weerspiegelt.

Of, om met Lubbers te spreken, de situasie. Niet voor niets had Lubbers het in het Kamerdebat waarin hij zijn eindverslag toelichtte, zo vaak over de situasie. Momenteel verkeert, van christenlinks tot gewoon links, iedereen in shock. De rechtsstaat zal worden aangetast door het aanstaande kabinet bruin-1, zoals het in Den Haag al raillerend is gedoopt. Ook Lubbers zelf wilde er eigenlijk niet aan, hij is van onverdachten huize in zijn aversie tegen Wilders. Dat bleek wel uit het Kamerdebat, waarin hij emotioneel uitlegde waarom hij niet meer terugkwam op de mogelijkheid van het ‘brede midden’. ‘Ik was moe, ik wilde naar huis, een borrel drinken met mijn vrouw, ik dacht, dit is toch om moedeloos van te worden, men wil niet praten over varianten... Daarom is dit gebeurd!’

De situasie eiste dat er iets gebeurde. Tjeenk Willink had nog zo gewaarschuwd: een kabinet komt er als er geen andere mogelijkheden meer zijn. Lubbers was heel duidelijk: de principes van de rechtsstaat tot uw dienst, maar wilt u er een serieuze coalitie bij leveren?

Wat je achteraf vooral kunt zien, is dat het wapen van de rechtsstaat kennelijk bot aan het worden is. Ondanks een manifest van zorgelijke CDA’ers. Vanaf begin jaren negentig is het politieke gevecht over immigratie en integratie altijd op het slagveld van de grondrechten geleverd, waar noch de kiezers, noch het parlement iets in de melk te brokkelen hebben. Twintig jaar lang was er een grote meerderheid die paal en perk wilde stellen aan de immigratie, maar de discussie daarover is steeds met een beroep op de Grondwet gesmoord.

Dat strookt helemaal met de Nederlandse bestuurstraditie, waarin de rechtsstaat altijd primeerde boven de volkswil – het begrip volkssoevereiniteit kennen wij niet. Pim Fortuyn vertaalde dat als politisering van de Grondwet, een idee dat steeds meer ingang vindt. Lees bijvoorbeeld het artikel van rechtsgeleerde Hans Engels in het laatste nummer van het blad S & D: ‘In toenemende mate krijgt de Grondwet een ideologische en strategische functie als slot op de deur naar hervormingen.’ Er was nog iets van te proeven in het slotverslag van informateur Tjeenk Willink. De verkiezingen zijn er voor de polarisatie, nu gaan we weer over tot de orde van de dag, het bestuur en het recht.

Maar Lubbers stelde zijns ondanks onomwonden vast, niet alleen de ‘ferme politieke wil’ van de drie betrokken partijen om er wat van te maken, maar ook dat dit nu eenmaal is wat een meerderheid van de Tweede Kamer wil. De breuk van Fortuyn wordt daarmee geconsummeerd, zou je kunnen zeggen. De nadruk ligt op de meerderheid, niet langer op de grondrechten. Dat lijkt mij na zoveel jaar hangen-en-wurgendiscussies over immigratie en integratie, alleen maar gezond. En om te weten of praten met Wilders leidt tot besmetting met zijn ideeën, zullen we het regeerakkoord moeten afwachten. Daarin heeft Maxime Verhagen volstrekt gelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden