De linkse hel in Venezuela: tussen de resten van de revolutie en 'staatsgreep'

De revolutie die Venezuela begin deze eeuw nog verlichting gaf, heeft het land te gronde gericht. Met als nieuwste dieptepunt de ontbinding van het parlement deze week. Of er veel Venezolanen op protesten tegen deze 'staatsgreep' afkomen, is de vraag. Want velen hebben andere zorgen: honger.

Een familie in Caracas haalt eten uit afvalzakken. Ruim 80 procent van de Venezolanen leeft in armoede.Beeld Meridith Kohut

De restaurants op de Sabana Grande boulevard zetten elke middag rond zes uur hun afval buiten. Ouders met kinderen staan dan al te wachten, plastic tasjes in de aanslag. 'Het is voor de hond', zegt een moeder zacht, in een poging haar waardigheid te bewaren. Maar haar zoontje, schooltas op de rug, kan zich niet beheersen. Hij scheurt een vuilniszak open en sabbelt gulzig aan de afgekloven kippenbotjes.

'Leve de Bolivariaanse Revolutie', staat verderop met rode letters op een muur geschilderd in het centrum van Caracas, de hoofdstad van Venezuela. Het lijkt een misplaatste grap. De democratie in het land kreeg woensdagavond de doodklap van het hooggerechtshof. De rechters, die op de hand zijn van de socialistische machthebbers, besloten het parlement te ontbinden en de wetgevende taken over te nemen. De parlementsvoorzitter sprak van een staatsgreep en riep de Venezolanen op zaterdag uit protest de straat op te gaan.

De revolutie, die begin deze eeuw onder leiding van Hugo Chávez nog miljoenen Latijns-Amerikanen inspireerde, heeft Venezuela uiteindelijk te gronde gericht. Nergens ter wereld is de inflatie hoger. In het land met de grootste oliereserves ter wereld, leeft 80 procent van de bevolking in armoede. De schaarste is onhoudbaar geworden. Honderdduizenden Venezolanen zijn het land ontvlucht, de rest probeert te overleven op de smeulende ruïnes van de revolutie.

Voor veel Venezolanen is het moeilijk te bevatten. 'Ik geloofde heilig in Chávez', zegt de 29-jarige Katiuska Tovar, die op de Sabana Grande boulevard sigaretten verkoopt aan voorbijgangers. 'Zonder Chávez had ik nooit kunnen studeren, daarvoor zal ik hem altijd dankbaar blijven.' Ze leest de roman De generaal in zijn labyrint van Gabriel Garciá Marquez, terwijl ze een schuine blik houdt op de deur van de McDonald's. De afvalcontainers met hamburgerresten kunnen elk moment naar buiten komen.

'Als onze politici begaan zouden zijn met het land, zouden de goede kanten van de revolutie misschien nog wel te redden zijn', zegt ze. 'Maar de regering en de oppositie maken alleen maar ruzie om de macht. Het is als in een slecht huwelijk, waarin de ouders niet in de gaten hebben dat de kinderen eraan onderdoor gaan.'

De tekorten zijn zo groot geworden dat Venezolanen letterlijk een moord doen voor een fles olie of een pak maandverband. Zelfs de simpelste medicijnen als paracetamol zijn alleen voor torenhoge prijzen te krijgen. Ziekenhuizen sturen doodzieke patiënten naar huis. Zonder handschoenen, injectienaalden en ander medisch materiaal kunnen de artsen onmogelijk hun werk doen.

Zelf stierf Chávez in 2013 aan kanker, maar voor zijn dood had hij Nicolás Maduro aangewezen als opvolger. De oud-buschauffeur ontbeert het natuurlijke overwicht en charisma van zijn voorganger. Om zijn zwakheid te verbergen regeert hij met keiharde hand. Hij legt op agressieve wijze de media aan banden, regeert per decreet en laat protesten tegen de regering met veel geweld neerslaan. Tientallen politieke tegenstanders zitten in de gevangenis.

Driekwart van de Venezolanen is in het afgelopen jaar afgevallen, bleek onlangs uit onderzoek. Gemiddeld 9 kilo. 'Het dieet van Maduro', heet dat in de volksmond. De socialistische leider, die zelf almaar dikker wordt, maakt er grapjes over. 'Het dieet van Maduro bezorgt je een stijve', zei hij onlangs in zijn wekelijkse televisieprogramma tegen een afgeslankte medewerker. 'Zonder viagra!'

Lege schappen in een bakkerij in Boca de Uchire in het noorden van Venezuela.Beeld Meridith Kohut

Toen Chávez in 1998 campagne voerde voor het presidentschap, werd hij onthaald als een verlosser. Sinds de jaren tachtig waaide een sterke neoliberale wind door Venezuela. Armoede en ongelijkheid namen toe en de bevolking zag met lede ogen aan hoe een kleine elite zich verrijkte ten koste van de rest. Oud-militair en outsider Chávez liet met humor, beloften en charisma de hoop ontvlammen. Hij zou de macht bij het volk neerleggen, het land democratischer maken, en armoede uitbannen.

Hij hield woord. 'Armoede en ondervoeding namen snel af', zegt socioloog Edgardo Lander, geschoold op Harvard en nu werkzaam als hoogleraar aan de Centrale Universiteit Venezuela. 'Er gingen 18 duizend Cubaanse artsen aan het werk in wijken waar men nog nooit een dokter had gezien', zegt hij. 'Er kwam een grootschalige campagne om de bevolking te alfabetiseren, de toegang tot onderwijs werd beter dan ooit.'

In zijn huis in een buitenwijk van Caracas vertelt Lander met weemoed over de vroege jaren van het chavismo. 'Het was werkelijk revolutionair wat hier gebeurde', zegt de socioloog. 'De bevolking hielp de regering de sociale programma's in goede banen te leiden. Het was de participatieve democratie die Chávez had beloofd en in de nieuwe grondwet had vastgelegd.'

Maar Chávez zaaide ook haat en verdeeldheid. Hij noemde de traditionele elite 'kapitalistische varkens', en 'schoothondjes van de imperialisten'. In 2003 deed de oppositie met steun van de Verenigde Staten een mislukte poging tot een staatsgreep. Het maakte Chávez nog populairder en legitimeerde zijn tirades tegen 'de vijanden van de revolutie'. Maar het ging volgens Lander goed mis toen Chávez vanaf 2005 onder invloed van Fidel Castro een stalinistische koers ging varen. 'Organisaties die de officiële lijn niet volgden, kregen geen geld meer van boven. Het was het begin van een autoritair systeem waarin geen kritiek mogelijk is.'

Venezuela

Inwonertal 31,1 miljoen
Onafhankelijk sinds 1830
President Nicolás Maduro
Jaarlijkse inflatie 800 procent
Inwoners in armoede 82,8 procent
Oliereserves 298 miljoen vaten
Levensverwachting 74,1 jaar
Bevolking 0 tot en met 14 jaar 28.1 procent

Caracas was ooit een bruisende kosmopolitische stad, met de boulevard van Sabana Grande als kloppend hart. Nu is het een toonbeeld van vergane glorie. Op klaarlichte dag zijn er al gewapende overvallen en ontvoeringen; na acht uur 's avonds is het hier echt levensgevaarlijk. Caracas staat momenteel te boek als de gewelddadigste stad ter wereld.

Tussen de stoeptegels krioelen kakkerlakken, het vuil ligt hoog opgestapeld. Het enige dat nog kleur heeft zijn de muurschilderingen. Een lachende Chávez, vuist in de lucht. 'Hij is niet dood, hij is vermenigvuldigd', staat eronder. Even verderop is een graatmagere man languit op straat gaan liggen om de resten van een waterijsje van de tegels te likken.

Dit is het werkgebied van Katiuska Tovar. Ze studeerde pedagogiek, werkte als kleuterleidster, en kreeg daarna een baan als assistent op het ministerie van Defensie. 'Een half jaar geleden heb ik ontslag genomen', zegt de moeder van twee tieners. Door de inflatie was haar salaris waardeloos geworden. Nu verdient ze zo'n 2 euro per dag met sigaretten verkopen. 'Dat is een stuk meer dan ik op het ministerie kreeg.'

Haar 11-jarige zoon komt aangehuppeld. Hij grijnst van oor tot oor want hij heeft een 10 gehaald op school. Tovar knuffelt hem uitbundig. 'We hebben al weken geen rijst of bonen gehad', zegt Tovar zacht. 'Ik kan de prijzen op de zwarte markt niet betalen.'

Socialistische revolutie

Als onderdeel van de socialistische revolutie controleert de regering de prijzen van tal van levensmiddelen. Rijst, suiker, shampoo, wc-papier, het is in theorie voor een paar cent te krijgen in de supermarkten. Maar de schappen zijn leeg, en op de zwarte markt liggen de prijzen honderden malen hoger.

Maduro wijt de schaarste aan een 'economische oorlog', aangesticht door de oppositie in samenwerking met de Verenigde Staten. Producenten zouden levensmiddelen laten wegrotten in hun pakhuizen, om schaarste en chaos te creëren. Vijanden van de revolutie zouden de gesubsidieerde producten de grens over smokkelen om ze daar met winst te verkopen. In werkelijkheid legde Chávez de basis voor de schaarste.

Chávez maakte er een gewoonte van live op televisie bedrijven te nationaliseren of landgoederen te onteigenen. 'Ik geef het terug aan het volk!', bulderde hij dan. Maar 'het volk' had geen idee hoe het een bedrijf moest runnen, en de regering gaf nauwelijks technische ondersteuning. Veel ondernemers hielden het eerder al voor gezien en vertrokken naar het buitenland. Langzaam maar zeker droogde de binnenlandse productie op en Venezuela raakte volledig afhankelijk van de import.

Landen in de regio veroordelen 'coup' 

Latijns-Amerika heeft de teloorgang van Venezuela lange tijd vanaf de zijlijn gadegeslagen. De Bolivariaanse Revolutie inspireerde veel landen in de regio en bracht een golf van linkse leiders teweeg. Chávez financierde verkiezingscampagnes en paaide bondgenoten met olie. Maar nu brokkelt de steun voor het socialistische regime snel af. De 'staatsgreep' van woensdag is door verscheidene landen veroordeeld. Peru trok zijn ambassadeur terug uit Caracas, Chili riep zijn ambassadeur naar huis voor overleg. Andere landen spraken hun zorgen uit en drongen aan op dialoog.

Het meest uitgesproken is Luis Almagro, de Uruguayaanse voorzitter van de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS). 'In Venezuela heeft de regering een staatsgreep op zichzelf gepleegd', zei hij. Almagro riep op tot een spoedoverleg van de permanente raad van de OAS. De organisatie kan besluiten Venezuela als lid te schorsen, maar het is twijfelachtig of de benodigde tweederde van de 35 leden voor zou stemmen. Vooral kleine Caraïbische landen hebben lang geprofiteerd van oliegiften, en zullen Venezuela niet snel afvallen. Argentinië riep gisteren op tot een spoedoverleg van Mercosur, een economisch blok van Zuid-Amerikaanse landen. Begin december is Venezuela al geschorst als lid van Mercosur omdat het 'de democratische principes niet respecteerde'.

Corruptie

De regering smeet intussen met geld. Naast de subsidies op voedsel, benzine, en elektriciteit, gaf ze een fortuin uit aan uitkeringen, studiebeurzen, sociale woningen, gaarkeukens, gezondheidszorg en medicijnen. Met succes, de chavistas wonnen veertien jaar op rij alle verkiezingen.

Maar toen in 2013 de olieprijzen instortten, was er geen plan B. Al snel waren er niet meer genoeg dollars voor de import. Niet alleen het gebrek aan dollars, ook de verdeling ervan leidt tot schaarste. De staat heeft een monopolie op de valutahandel. Corrupte autoriteiten met toegang tot staatsdollars verkopen deze liever op de zwarte markt - waar ze driehonderd keer meer opleveren - dan ze te gebruiken voor import van levensmiddelen of medicijnen. De 'boligarchie', zo noemen de Venezolanen de steenrijke elite die is voortgekomen uit de Bolivariaanse Revolutie.

Ook het leger profiteert van het socialistische systeem. Militairen, verantwoordelijk voor de voedseldistributie, stelen gesubsidieerde goederen en verkopen ze door op de zwarte markt. In plaats van die corruptie aan te pakken, heeft Maduro de macht van de militairen flink uitgebreid. 'Hij moet het leger te vriend houden', zegt Lander. 'Hij is doodsbang voor een staatsgreep.'

De oppositiepartijen wonnen eind 2015 een ruime meerderheid in het parlement, en zo leek verandering op komst. Maar Maduro heeft de volksvertegenwoordigers vanaf dag één monddood gemaakt. De gouverneursverkiezingen van eind vorig jaar zijn voor onbepaalde tijd uitgesteld. In 2018 zouden de presidentsverkiezingen moeten plaatsvinden. Door nieuwe regels voor deelname, is er een reële kans dat de oppositie wordt uitgesloten.

Maduro's tegenstanders wisten vorig jaar nog grote groepen demonstranten op de been te krijgen, toen ze vergeefs probeerden een referendum te organiseren om Maduro af te zetten. Maar de laatste maanden is het stil op straat, en het is afwachten hoeveel mensen er vandaag komen opdagen bij het door de oppositie georganiseerde protest tegen de machtsgreep van het hooggerechtshof. De bevolking is bang voor repressie en voelt zich niet vertegenwoordigd door de hopeloos verdeelde oppositie.

'Ze willen Maduro afzetten, maar wat dan?', vraagt Tovar zich af. 'Niemand weet wat de oppositie wil.' De vrouw schikt de pakjes sigaretten en telt langzaam de opbrengst van de dag. 'Ze willen dat we de straat op gaan voor de vrijlating van hun politieke gevangenen', zegt ze. 'Laat ze een demonstratie organiseren tegen de honger. Dan komen we wel.'

Meer over de crisis in Venezuela

Hof Venezuela neemt taken parlement over, oppositie spreekt van staatsgreep
Het Venezolaanse hooggerechtshof heeft donderdagavond het parlement ontbonden en daarmee de genadeslag toegebracht aan de democratie in het Zuid-Amerikaanse land. De rechters van het door de regering gecontroleerde hof hebben de legislatieve taken overgenomen. 'Dit is een staatsgreep', zei parlementsvoorzitter Julio Borges. 'Venezuela is nu echt een dictatuur.'

Rellen en plunderingen in Venezuela door geldcrisis
Eind vorig jaar braken in verschillende Venezolaanse steden rellen uit. De bevolking sloeg aan het plunderen bij gebrek aan geld om de boodschappen mee te betalen. Pinautomaten zijn buiten gebruik, of geven bankbiljetten uit die niet meer geldig zijn.

Sheila Sitalsing: 'Er zijn geen kogels nodig om een land kapot te maken'
Venezuela undone, a year of chaos in tweets: adembenemende leestkost van persbureau AP.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden