De lijken werden bij de galg opgehaald

De UvA toont met prenten, boeken en preparaten hoe de mens het lichaam leerde begrijpen.

AMSTERDAM - 'Lijken werden in de vriezer gelegd, en daarna met een groot snijwiel, zoals ze die bij de slager gebruiken, in plakjes gesneden', legt conservator Paul Dijstelberge van Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam uit. Hij wijst op een tekening van een schedeldwarsdoorsnede uit de 19de eeuw. 'Daarna tekende de kunstenaar wat hij zag.'

Bijzondere Collecties toont in een expositie over de geschiedenis van de ontleedkunde tientallen prenten en boeken uit eigen collectie. Daarnaast heeft het 19de-eeuwse preparaten op sterk water in bruikleen van Museum Vrolik, dat wegens verbouwing tien maanden de deuren sluit. De tentoonstelling laat zien hoe de mens door de jaren heen probeerde het eigen lichaam te begrijpen.

In de eerste themazaal, 'de verbeelding', liggen gedetailleerde eeuwenoude prenten en boeken uitgestald. 'Voor 1842 waren er nog geen verdovingsmiddelen', zegt Dijstelberge. 'Een chirurg moest de anatomietekeningen vooraf aan een operatie goed bestuderen, zodat hij de operatie vliegensvlug kon uitvoeren. Maar toen artsen dankzij anatomiekennis gingen opereren, stierven er in ziekenhuizen drie keer zoveel patiënten als gevolg van infecties. Pas halverwege de 19de eeuw ontdekte Semmelweiz dat hygiëne hielp tegen infectieziekten.'

Een prent van Realdo Colombo, een vriend van anatomiepionier Vesalius, toont een arts boven een opengesneden lichaam, daaromheen elf toeschouwers. 'Voor lijkschouwing werden criminelen van de galg gehaald', vertelt Dijstelberge. 'Als Vesalius een nieuw lijk nodig had voor onderzoek of onderwijs, vroeg hij een kennis die bij de gevangenis werkte om een gevangene naar de galg te brengen.'

De tweede zaal, 'de ontleding', lijkt op een steriele operatiezaal. Het heeft een witte vloer, helder licht, en er staat een replica van Vesalius' operatietafel bezaaid met middeleeuwse doktersinstrumenten, zoals tangen, scharen en hakmessen. Aan de muur prijkt een serie mensenhoofden op sterk water. Een deel van elk hoofd is opengesneden, zodat het een kijkje binnenin biedt. 'Dankzij de preparaten konden studenten de anatomie in 3D bestuderen', legt Laurens de Rooy, conservator van Museum Vrolik, uit.

In de derde zaal vindt de 'interpretatie' plaats. 'Hier gaat het om de vraag wat het betekent mens te zijn', vertelt directeur van Bijzondere Collecties Steph Scholten, 'en de vraag waar we vandaan komen. Zijn we door God bezield?' vraagt Scholten terwijl hij een prent van Adam en Eva bekijkt. 'Of zijn we omhooggevallen apen?', vervolgt hij wijzend op een aapachtige schedel. 'Mensen vroegen zich bovendien af waar dat goddelijke zich moest bevinden. In de 17de eeuw schreven onderzoekers dat het zich in de pijnappelklier in de hersenen bevindt. Volgens deze hedendaagse poster is God inderdaad in de hersenen, maar dan als verzinsel.'

De anatomie van de mens. Anatomie verbeeld. 28 september tot 14 januari.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden