Analyse Engelse politiek

De leegte in het midden van het Engelse politieke speelveld: Britten ontheemd tussen links en rechts

Jacob Rees Mogg (links) en Jeremy Corbyn Beeld Getty Images (l) en EPA

Net als het Engelse voetbalteam is de politiek op zoek naar een bepalende middenvelder. Nu de twee grote partijen steeds verder de flanken opzoeken, voelen steeds meer Britten zich politiek dakloos. 

Hard links is aan de macht bij Labour...

Na het succesvolle optreden van Liverpool, The Reds, tegen Paris Saint-Germain in de Champions League wacht de stad aan de Mersey dit weekeinde een invasie van een ander rood leger: de Labour Party. Duizenden afgevaardigden van de oppositiepartij komen vier dagen lang samen voor het jaarlijkse partijcongres. Nauwkeuriger gezegd: voor twee congressen. Naast de officiële conferentie, For the many, not the few, organiseert Momentum, de beweging achter de socialistische leider Jeremy Corbyn een schaduwbijeenkomst: The World Transformed.

De stad van The Beatles en de liver birds heeft een bijzondere betekenis voor Labour. In de jaren tachtig was dit de machtsbasis van Militant, de trotskistische vleugel die de stad bestuurde. Het was een tijd van ideologische gevechten, die gepaard gingen met intimidatie van gematigde politici binnen de arbeiderspartij. Na de val van de groep werd toenmalig leider Derek Hatton uit de partij gezet, waarna hij een succesvolle carrière begon als gastspreker en vastgoedinvesteerder. Hij heeft de hoop nog niet opgegeven voor een politieke comeback.

De geschiedenis heeft zich herhaald, met het verschil dat de ‘hard left’, zoals de radicale vleugel van Labour wordt genoemd, nu de macht heeft binnen de partij. Gesteund door een half miljoen leden en een bemoedigend verkiezingsresultaat lijkt de positie van Jeremy Corbyn veilig. Zijn sociaaleconomische ideeën vinden veel draagvlak. Gematigde Kamerleden beseffen dat een nieuwe couppoging hooguit averechts zal werken. Hun geestelijk vader Tony Blair heeft onlangs gezegd dat hij niet ziet hoe Labour weer terug kan keren naar links van het politieke midden.

Corbynista’s en Blairisten

Daarvoor is de lange mars door de instituties, een term van de revolutionair Rudi Dutschke, te ver gevorderd. Het partijbestuur en de partijafdelingen zijn in handen van de Corbynista’s gevallen. Nu is het de beurt aan Kamerleden die zich kritisch uitlaten over Corbyn, de rebel van weleer. Aan de andere oever van de Mersey in Birkenhead is Frank Field, die op de nominatie stond te worden gedeselecteerd, al opgestapt. Ook de Blairisten Joan Ryan en Gavin Shuker staan op het punt te worden weggestuurd door hun afdelingen. Ryan vond een hatelijk afscheidsbriefje op haar bureau in Westminster.

Een volgend slachtoffer kan plaatsvervangend partijleider Tom Watson zijn, de Brownisten die de partij met man en macht bijeen probeert te houden. Hij kan de rekening gepresenteerd krijgen voor de kritiek op de partijleiding over de omgang met de antisemitismeaffaire. Die aantijgingen hebben Corbyn in de problemen gebracht en de laatste tijd is zijn oude strijdmakker John McDonnell druk met een mediaoffensief dat verdacht veel op een leiderschapscampagne lijkt. Hij is iets gematigder dan de huidige leider, en komt jovialer en minder kribbig over. Bovendien sluit hij een tweede Brexit-referendum, de zogeheten People’s Vote, niet uit. 

Het Europese vraagstuk is precies de achilleshiel van Corbyn. Met een zen-achtig geduld wacht deze euroscepticus tot de Tories imploderen en hij de macht kan grijpen. Tijdens het congres zal hij echter onder druk komen te staan – van de Blairisten, zijn eigen Brexit-woordvoerder en de jongeren binnen Momentum – om actiever oppositie te voeren tegen Brexit en zich uit te spreken voor een tweede referendum. Anders zou het wel eens Jexit kunnen zijn voor Jeremy Corbyn.

...En de Tories lonken naar rechtse kiezers

Net als Labour is de Conservative Party een brede kerk. Zo biedt de partij onderdak aan de deftige High Tories en door de sociale klassen opgeklommen Low Tories, alsmede de Red Tories en One Nation Tories. Het is net als binnen de Anglicaanse staatskerk die onder meer bestaat uit de katholiek georiënteerde High Church en de wat calvinistischer Low Church. Soms breekt er een stammenstrijd uit, zoals in de eerste helft van de negentiende eeuw tussen de voor- en tegenstanders van de Graanwetten. Voor- en tegenstanders van importheffingen zorgden er indertijd voor dat de Conservative Party bijna uit elkaar viel.

Anderhalve eeuw later heeft de Europese Unie de partij wederom naar de rand van de afgrond gebracht, een beetje zoals de bus met Michael Caine en andere boeven in The Italian Job. Het referendum had aan de vete tussen eurofielen en eurosceptici een einde moeten maken, maar in plaats daarvan is de vete tussen Remainers en Brexiteers verhevigd. Laatstgenoemden zetten de toon en laten de partij steeds verder wegdrijven van het politieke midden. De Europagezinde Labour-politicus Chuka Umunna heeft zelfs een speciale term voor hen bedacht: de Brextremisten.

 Boris Johnson

Hij moet hebben gedacht aan Jacob Rees-Mogg, de High Tory en leider van ‘Moggmentum’ voor wie een No Deal een hemelpoort vormt. Of Boris Johnson, die met de week fanatieker tekeer gaat tegen zijn oude bazin. Als burgemeester van Londen bezat Johnson de Heineken-factor, het vermogen om plekken van het electoraat te bereiken die voor geen van zijn collega’s toegankelijk zijn. Of je houdt van hem of je kunt hem niet uitstaan. Hij ligt slecht binnen de Conservatieve fractie, maar de partijleden gedogen zelfs zijn overspel.

Hij is nog steeds de favoriet om May op te volgen – met die aantekening dat de favoriet zelden wint bij leiderschapsverkiezingen – en wordt gezien als het rechts-populistische antwoord op Corbyn. De twee hebben de overeenkomst dat ze beter liggen bij de leden dan bij de volksvertegenwoordigers. Dat raakt meteen het grote conflict van deze tijd: waar ligt het politieke mandaat? Bij de gewone kiezers (via het referendum bijvoorbeeld) of bij hun afgevaardigden (via parlementsverkiezingen), een conflict dat door het Brexit-referendum bloot is gelegd.

Corbyn had het geluk dat zijn voorganger Ed Miliband de partij middels een lidmaatschap van drie pond had open gezet voor nieuwe leden. Bij de Conservatieven is een soortgelijke democratiseringscampagne bezig. Nu selecteren de Kamerleden de twee leiderschapskandidaten waarover de leden mogen stemmen, maar volgens sommige activisten moet deze drempel verdwijnen, waarna de weg open komt te liggen voor iemand als Johnson. Het partijkader, dat heeft gezien wat er met Labour is gebeurd na Milibands goedbedoelde initiatief, waakt ervoor.

Brexit existentieel gevaar

De Tories beseffen dat Brexit een existentieel gevaar vormt. Mislukking kan tot de ondergang leiden. Maar de partij, die meer geld krijgt uit erfenissen van gestorven leden dan contributies van nog levende, is eerder uit de dood opgestaan. In de Blair-jaren verscheen het boek The Strange Death of Tory England, maar dit postuum bleek voorbarig te zijn. De beste hoop voor de partij is dat er een of ander akkoord met de EU komt, waarna May plaatsmaakt voor een vertegenwoordiger van de jonge, niet door Brexit besmette generatie, die de partij terug naar het centrum kan brengen.

Een Britse Macron is geen velden of wegen te bekennen

Opmerkelijk genoeg profiteert de Europagezinde partij van de redelijkheid, de Liberaal Democraten (Lib Dems), niet van die implosie van het midden. Vrijwel onopgemerkt ging afgelopen week hun partijcongres in Brighton voorbij.

Regeringsverantwoordelijkheid dragen met de Conservatieven onder David Cameron is fataal voor de Lib Dems geweest. De 75-jarige leider Vince Cable heeft aangekondigd volgend jaar op te stappen en beweert dat een nieuwe leider van de partij niet per se uit de twaalfkoppige parlementsfractie hoeft te komen. Elke Brit kan wat hem betreft gratis lid worden om zijn of haar stem uit te brengen op een nieuwe aanvoerder.

Zo hoopt Cable een nieuwe beweging te creëren, een Momentum voor Gematigden, een knipoog naar het linkse Momentum van Labour. De partij zou zelfs kunnen evolueren tot een nieuwe anti-Brexit partij, iets waarover Cable heeft gesproken met Tony Blair. Kiezers zouden het volgens hem niet moeten pikken om alleen ‘een keuze te moeten maken tussen het Labour van Corbyn en de Conservatieven van Johnson’.

Het model is de beweging En Marche ! van Emmanuel Macron. Hooggeplaatste Liberaal Democraten hebben zelfs gesprekken gevoerd met kopstukken uit En Marche ! en ook met de partij van de progressieve Canadese premier Justin Trudeau. Er zijn wel enkele haken en ogen: het Britse districtenstelsel is een bekend obstakel voor nieuwe partijen en de Britse Macron is nog in geen velden of wegen te bekennen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.