De leefwereld van Theun de Vries

Weinig auteurs hebben zo'n enorm oeuvre als Theun de Vries. Een biografie was er al, nu richt Jos Perry zich op zijn communistische verleden. Onthullend en onthutsend.

Jos Perry: Revolte is leven - biografie Theun de Vries

****


Ambo; 394 pagina's; euro 34,95.


Theun de Vries wist het zijn leven lang zeker: eens zou de revolutie komen. Die zou een einde maken aan uitbuiting en onderdrukking van de arbeiders en boeren. In 1917 was immers het bewijs geleverd dat het kon. In de Sovjet-Unie was het kapitalisme overwonnen; de rest van der wereld zou spoedig volgen. Zij, schrijvers, kunstenaars en intellectuelen, zouden met hun werk een handje helpen om die stralende toekomst dichterbij te brengen.


Dat viel niet mee. De schrijver en de communist zaten elkaar bij schrijver Theun de Vries (1907-2005) behoorlijk in de weg. Een vrije geest moest kunnen waaien waarheen bij wilde; een overtuigd communist moest soms feiten en inzichten verzwijgen of een tikje vertekenen - in het belang van de goede zaak uiteraard. De Vries was een geboren verhalenverteller, en een romanticus die graag wegdroomde in het verleden. Maar die verhalen moesten bijdragen aan het beoogde doel; zijn intriges werden daardoor voorspelbaarder en zijn personages eendimensionaler dan nodig was.


Hij was een scherp literair criticus, maar zijn oordeel werd gestuurd door de politieke kleur van de auteurs die hij besprak: was het een kameraad of een verweekte 'bourgeois'? Vriend of vijand, meer smaken kende hij niet. Daardoor hoorde hij er in literaire kringen niet helemaal bij. Collega-schrijvers namen hem lange tijd niet serieus: welke schrijver liet zich nu een wereldbeeld dicteren?


Maar als partijman - hij werd in 1936 lid van de CPN en werkte jarenlang bij de communistische dagbladen De Tribune en De Waarheid - was hij ook een buitenbeentje. Hoe trouw en gedisciplineerd hij als partijganger ook was, hij bleef een kunstenaar - altijd link. De bovenbazen in Moskou, zijn uitgevers in Oostbloklanden én communistische Nederlandse recensenten vonden zijn boeken vaak niet marxistisch genoeg; het moest nóg meer over geknechte arbeiders gaan.


Dat was de tragiek van de onvermoeibare Theun de Vries, schrijver van ruim 150 boeken, waaronder beroemd geworden romans als Ketters en Het meisje met het rode haar: wat hij deed of schreef was altijd wel in bepaalde ogen volkomen fout. In de biografie van Jos Perry is dat de rode draad, de onverenigbaarheid van De Vries' ambities en idealen. Het gedroomde arbeidersparadijs was prachtig als fictie, maar om het te realiseren moest je vuile handen maken.


Revolte is leven is niet de eerste biografie over Theun de Vries; twee jaar geleden publiceerde Jan van Galen het eerste deel van een tweedelige biografie over de schrijver. Perry heeft er vast zijn voordeel mee kunnen doen. Met Perry's uitstekende biografie, die het hele leven van De Vries omvat, is dit schrijversleven wel definitief neergezet.


Perry's biografie is onthullend en soms onthutsend. De Vries was een wel heel gehoorzaam partijlid, die precies deed wat partijleider Paul de Groot wenste. Hij liet zich fêteren door gastheren uit communistische landen en vertelde daar hoe vreselijk het er in zijn kapitalistische vaderland, waar hij zijn boeken vrij kon publiceren, toeging. Propaganda was aan hem goed besteed; blij als een kind schudt hij in China Mao de hand. Drie keer schreef hij een lofdicht op de grote Stalin. De brute inval van de Russen in Hongarije in 1956 beschouwde hij als een noodzakelijke actie.


Als zijn politieke geweten het eiste, liet hij vrienden met het grootste gemak vallen. Bewonderde voorbeelden, schrijvers als Dirk Coster en Annie Romein, blijken uiteindelijk niet marxistisch genoeg. Ook de dichter Marsman, die hij als jongen verafgoodde, valt als burgerlijk door de mand, vooral als hij niet zo positief schrijft over De Vries' gedichten.


De Vries was het ook niet altijd met zichzelf eens. Bijvoorbeeld toen de jonge slavist Karel van het Reve een artikel schreef waarin hij de annexatie van de schrijver Poesjkin door het Sovjet-regime afkeurde. 'Probeer Poesjkin Poesjkin te laten!', schreef Van het Reve. Precies wat De Vries ook schreef in zijn dagboek: Poesjkin was een gokker en vrouwenliefhebber, niet de brave humanist die de communisten van hem maakten. Maar publiekelijk gaat hij woest tekeer tegen 'domme ruziezoeker' Van het Reve die 'zijn kleinburgerlijke misère kennelijk afreageert'. De zuivere leer ging vóór eerlijkheid en eigen waarneming.


Heel bont maakt De Vries het als hij zijn uitgever Van Tricht aan de kant zet; ze zijn het oneens over de Hongaarse kwestie. Van Tricht, zelf geen communist, was het werk van De Vries tegen alle kritiek in trouw blijven uitgeven en had zich tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen De Vries gevangen zat, bekommerd over diens vrouw Aafje en zoon René.


In 1956 werd De Vries uit de Nederlandse afdeling van de PEN gezet, vanwege zijn steun aan de Russen bij de Hongaarse inval, op aandringen van onder anderen Simon Carmiggelt en Max Nord. Het is pijnlijk om te lezen hoe De Vries een dictatoriaal regime verdedigde. Het is evenzeer pijnlijk dat een organisatie die de vrije meningsuiting verdedigt een communist die vrijheid niet gunde. In de jaren zeventig, toen hij geen CPN-lid meer was, mocht De Vries terugkomen bij de PEN; hij werd zelfs voorzitter. In de Nederlandse literatuur kreeg hij de allerhoogste erkenning: de P.C. Hooftprijs, in 1963.


Het is knap hoe Perry dit verhaal vol dubbelhartigheden vertelt, zonder iets goed te praten, zonder medelijden of excuses, en toch niet de indruk maakt dat hij De Vries postuum wil neersabelen. Zijn bewondering voor de schrijverblijft voelbaar. Vrij zijn in ideologische gebondenheid is onmogelijk, dat laat Perry overtuigend zien. God weet wat voor moois De Vries had kunnen schrijven als hij de stalinistische ketenen eerder had afgeworpen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden