De lazarusklap: een mooi object met grote tristesse

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: lazarusklap.

Vaak genoeg ga ik het écht pas zien als ik het doorheb, en heb ik het pas door als iemand me erop wijst. Zo blijft Johan Cruijffs citaat leidraad in de serie. Neem dit houten instrument, dat op het oog het midden houdt tussen een castagnette en een flessenlikker, maar een lazarusklap heet. Daar had ik dus nog nooit van gehoord. Een lazarusklap, voor wie het ook niet weet, is het vreemdste, geestigste en tegelijkertijd hartverscheurend pijnlijkste instrument dat ik vermoedelijk ooit zag. Waarover later meer. Eerst Maria.

Als je weet hoe belangrijk iets is, maar een goed deel van de wereld vindt dat niet, word je al een zeikerd als je er twee keer over begint. Dus laat mij krabben waar het irriteert; ik doe het graag. Eerder schreef ik over de kunstenaar Sofonisba Anguissola, geroemd door tijdgenoten Giorgio Vasari en Michelangelo, maar nu nog maar bij een handvol liefhebbers bekend. Nou, zo een hebben we in Holland dus ook. Maria van Oosterwijck leefde ongeveer tegelijk met Rembrandt en omdat ze niet trouwde kon ze haar hele lange leven kunstenaar blijven. Ze brak internationaal door met dit schilderij voor keizer Leopold I van Oostenrijk en kreeg prins Cosimo III de' Medici, koning Jan III van Polen en de Franse Lodewijk XIV in haar klantenkring. Constantijn Huygens was een vriend en roemde haar, net als Gerard de Lairesse. Noud Janssen schreef dit in het mooie boek 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis (2013) en op een website over haar, maar een oeuvrecatalogus vond ik nergens.

Beeld Maria van Oosterwijck

Maria van Oosterwijck
Vanitasstilleven
1668, olieverf op doek, 73 x 88,5 cm
Kunsthistorisches Museum, Wenen

Erkenning

Ik moest denken aan een opmerking van Lil' Kleine uit het interview afgelopen zaterdag in Volkskrant Magazine. Hij was geportretteerd door Dana Lixenberg, een van onze supersterfotografen die onder anderen Prince, Tupac en Jay Z voor haar camera had en vorige week de Deutsche Börse fotografieprijs kreeg toegekend. Over haar zei Lil' Kleine: 'Een vrouw op leeftijd van wie je eigenlijk verwacht dat ze niets van rappers weet. Misschien zeg ik nu iets heel onaardigs.' Meer dan onaardig is het vooral een diep cliché over de oudere vrouw. Als ze iets kan, verbaast het ons. En schuiven we het geregeld alsnog aan de kant.

Alle mannelijke erkenning tijdens haar leven ten spijt heeft de geschiedenis Maria van Oosterwijck namelijk venijnig onder het tapijt gemoffeld. Dit is een van haar beste werken, een omweg langs Wenen waard. Een Vanitasstilleven over de vluchtigheid van roem en leven (lezen we even mee, Lil' Kleine?). Doodshoofd, zandloper, vliegen en vlinder wijzen op de dood en kwetsbaarheid, op een blad staat 'Rekening: wij leven om te sterven en sterven om te leven', en er wordt verwezen naar de bijbelse Job. Zeventien soorten bloemen, een muisje en een waanzinnig zelfportret in de spiegeling van een flesje (te zien in dit detail) brengen een knipoog in de voorstelling - alles in balans.

Alarmbel

Dat het houten ding een lazarusklap heet, weet ik van Noud Janssen. Ik zocht verder en vond meerdere exemplaren in musea. Het is een mooi object met grote tristesse: leprozen waren in de 17de eeuw verplicht er een bij zich te dragen. Wanneer ze bij gezonde mensen kwamen moesten ze ermee klepperen, de dingen werken inderdaad als castagnetten. Het geluid waarschuwde mensen op tijd te vertrekken als ze wilden vanwege de besmettelijkheid van de ziekte. Tegelijkertijd was het een teken voor goede christenen om een munt in de bedelnap van de melaatse te doen, en dus een manier om aan inkomsten te komen. Leprozen werden doorgaans verstoten uit de bewoonde wereld.

Er zijn mooie lazaruskleppers met beschermheiligen erop bekend. Deze hier is ook bewerkt, maar ik kan niet precies zien wat er in het hout staat. Van Lazarus, die door Jezus uit de dood werd opgewekt, werd gedacht dat hij melaats was, vandaar de naam.

Een treurige alarmbel, in de voorstelling gelegd als herinnering aan de vergeefsheid van het leven: het kan ons allemaal treffen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden