'De late films van Ingmar Bergman waren stuk voor stuk echte openbaringen voor me'

Zijn roman Brooklyn werd succesvol verfilmd en zijn hervertelling van Griekse tragedies Het huis van de namen alom bejubeld. De Ierse schrijver Colm Tóibín raadt aan: Henry James, Ingmar Bergman, Beethoven en koning Juan Carlos.

Colm Tóibín Beeld Els Zweerink

'Bij het lezen van Griekse tragedies valt me telkens weer op hoe de meest machteloze personages vaak de krachtigste stem hebben, terwijl de machthebbers juist vlak en dor klinken. Ze spreken de taal van het wetboek. Maar als Medea, Elektra of Antigone aan het woord komen, dan vlamt en spettert het.'

Om over het ontstaan van zijn alom geprezen roman Het huis van de namen te kunnen vertellen, moet Colm Tóibín 2500 jaar terug in de tijd. Zijn bejubelde boek, dat in de Volkskrant vijf sterren kreeg toebedeeld, is namelijk geïnspireerd op een viertal Griekse tragedies, geschreven door Aischylos, Sophocles en Euripides.

Hierin wordt op verschillende wijzen het verhaal verteld van Agamemnon die zijn oudste dochter Iphigeneia offert, daarom vermoord wordt door zijn vrouw Klytaimnestra en haar minnaar Aighistos, waarop zoon Orestes en dochter Elektra besluiten moeder en minnaar te doden.

'Een paar jaar geleden las ik een toneelstuk van Euripides, Iphigeneia in Aulis. Dat was een eyeopener voor me, want dat stuk vertelt het verhaal vanuit Klytaimnestra's standpunt, en niet vanuit dat van Elektra, zoals in andere toneelstukken. Ik had een voor mij nieuwe, krachtige stem gevonden en wilde daar iets mee doen. Bovendien ben ik altijd geïntrigeerd geweest door het feit dat er in de toneelstukken een groot deel van het verhaal van Orestes ontbreekt. Hij is een hele tijd weg en dan komt hij weer terug, over de tussentijd weten we niets. Ook komt hij nauwelijks aan het woord. Dat was een inspirerende leemte, die ik besloot in mijn boek te vullen.'

CV

Colm Tóibín werd op 30 mei 1955 geboren in Enniscorty, Zuidoost-Ierland. Hij studeerde letteren aan University College Dublin.

Hij debuteerde in 1990 met de roman The South. Met The Blackwater Lightship (1999) en The Master (2004), over de door hem bewonderde Henry James, kwam hij op de shortlist voor de Man Booker Prize. Brooklyn (2009) werd in 2015 succesvol verfilmd.

Tóibín doceerde literatuur aan de universiteiten van Texas, Princeton, Stanford en Manchester en is thans verbonden aan Columbia University in New York. Hij levert geregeld bijdragen aan de New York Review of Books en de London Review of Books.

Zijn meest recente prozawerken zijn The Testament of Mary (2012), Nora (2014) en Het huis van de namen.

Hij woont afwisselend in Enniscorty, Dublin en New York. Tóibíns boeken verschijnen in Nederland bij De Geus.

Het huis van de namen is een boek vol dramatische gebeurtenissen, om het mild te formuleren. Dat is opmerkelijk, omdat Tóibín (62) vorig jaar, bij het verschijnen van zijn roman Nora, nog liet weten dat hij een afkeer had van groot drama. De schrijver moet glimlachen als hij aan die uitspraak wordt herinnerd.

'Ik realiseer me nu dat Het huis van de namen een reactie is op Nora. Ik had even genoeg van grijze Ierse luchten, de zachtaardige Ieren, het leven van de lower middle class, de langzaam voortkruipende tijd... Ik dacht dat ik daar helemaal klaar mee was. Inmiddels ben ik overigens weer over dat gevoel heen. Er zijn meer grijze luchten op komst, haha.'

1. Roman: The Portrait of a Lady (1881) van Henry James

'Ik behandel dat boek elk jaar met mijn studenten en herlees het daarom jaarlijks, en met zeer veel plezier. De roman vertelt het verhaal van de Amerikaanse Isabel Archer die naar Europa afreist en daar een opvoeding op het gebied van stijl ondergaat. Hoe gedraag je je tegenover andere mensen, hoe kleed je je, hoe beweeg je je, hoe spreek je, hoe verwerf je de juiste uitstraling. Als lezer krijg je al snel de overtuiging dat dit een boek is over de sensitieve, zintuiglijke bewustwording van de hoofdpersoon.

'Maar James houdt je voor de gek. Onder het oppervlak van stijl, esthetiek en zinnelijkheid werkt hij een morele thematiek uit. Hij vertelt een verhaal over goed en kwaad, bedrog, de duisternis in de mens. Het geeft echt een schokeffect als je in de tweede helft van de roman ontdekt dat je een ander boek aan het lezen bent dan je dacht. Ook de karakterisering van Isabel is knap. Ze is een boeiende combinatie van intelligentie en gretigheid om ervaringen op te doen. Dat geeft haar een enorme grandeur.'

Roman: The Portrait of a Lady (1881) van Henry James - 'Ik behandel dat boek elk jaar met mijn studenten en herlees het daarom jaarlijks, en met zeer veel plezier.'

2. Film: Fanny en Alexander (1982) van Ingmar Bergman

'De late films van Ingmar Bergman waren stuk voor stuk echte openbaringen voor me. Geschreeuw en gefluister, Scènes uit een huwelijk, Fanny en Alexander. Die laatste film is mijn favoriet. Hij vertelt het verhaal van een broer en zus. Als hun vader overlijdt, hertrouwt hun moeder met een bisschop. Het gezin verhuist naar diens kanselarij, waar de moeder en kinderen een opgesloten bestaan leiden, onder de strenge tucht van de bisschop. Bergman slaagt er heel knap in hun geïsoleerde wereld in beeld te brengen. De twee kinderen worden opgevoed om alleen maar te kijken. Met name Alexander is na het overlijden van zijn vader overal doodsbang voor en zijn angst wordt indringend voelbaar gemaakt.

'Het is een overweldigende film. De cameravoering en de belichting, de manier waarop Alexanders gezicht in beeld wordt gebracht, is een buitengewone combinatie van elegantie en melancholie. Aan het eind ben je zover dat je de wereld door Alexanders ogen bekijkt, zonder die wereld of hemzelf volledig te begrijpen. Hij blijft een mysterie. Het besef waar je als kijker mee achterblijft is dat niet alles begrepen hoeft te worden.'

Film: Fanny en Alexander (1982) van Ingmar Bergman: 'Het is een overweldigende film. Een buitengewone combinatie van elegantie en melancholie.'

3. Muziek: Strijkkwartet Opus 131 no 14 (1826) van Ludwig van Beethoven

'Ik heb van 1975 tot 1978 in Barcelona gewoond en het British Institute daar leende elpees uit. Daar heb ik gretig gebruik van gemaakt, want elpees waren zo duur. Het meeste indruk maakte een box met de Late Strijkkwartetten van Beethoven, uitgevoerd door het Quartetto Italiano, en dan met name Opus 131. Dat stuk is niet zo mooi en melancholiek als Opus 132, met dat lange, langzame deel 'Heiliger Dankgesang', waarin Beethoven dank zegt voor zijn herstel na een zware ziekte. Maar Opus 131 schokte me echt, want de sonatevorm werd hierin keer op keer gebroken. Toen ik in Opus 131 de eerste afwijking van het sonatepatroon hoorde, viel ik bijna van mijn stoel. Waar kwam dat vandaan? Het werd nergens ingeleid, spotte met alle regels, maar was van een overweldigende schoonheid. De Late Strijkkwartetten zijn allemaal geweldig. Ik kan niet naar Beethovens symfonieën luisteren. Toen ik jonger was wel, nu staat de bombast me tegen. Maar de Late Strijkkwartetten komen uit een duistere, geheime uithoek van Beethovens ziel.'

Colm Tóibín Beeld Els Zweerink

4. Kunstenaar: Vija Celmins

'Tijdens een van de eerste keren dat ik naar de Verenigde Staten ging om er te doceren, had ik het geluk kunstenares Vija Celmins te ontmoeten. Zij is in 1938 in Letland geboren en vluchtte tegen het eind van de Tweede Wereldoorlog met haar ouders voor het oprukkende Russische leger. Via Duitsland belandde ze in de Verenigde Staten. Het overgrote deel van haar oeuvre bestaat uit schilderijen, prints en tekeningen van de zee en de lucht, al heeft ze ook andere dingen gedaan. Het zijn vooral nachtluchten met sterren en beelden van de zee van bovenaf gezien. De werken zien eruit als foto's, maar als je dichterbij komt zie je de penseelstreken. Vija maakt zich totaal geen zorgen over het feit dat ze zich herhaalt. Ik was een keer bij haar in haar atelier, toen ze aan een nieuw schilderij begon. Ineens barstte ze in lachen uit en zei: 'O mijn god, het wordt wéér een schilderij van de hemel.' Daar heeft ze er honderden van gemaakt. En ze is beroemd. De schilderijen zijn ongelooflijk arbeidsintensief, maar er zit iets puurs in. Ik zie eigenlijk geen verschil tussen haar vroegere en haar latere werken en dat vind ik een geweldige gedachte. Het is heel bijzonder zoals zij een maximum aan kracht en expressie ontleent aan minimale middelen.'

Kunstenaar: Vija Celmins: 'Vija maakt zich totaal geen zorgen over het feit dat ze zich herhaalt.'

5. Plaats: Point Reyes, Californië

'Bij mijn eerste ontmoeting met haar zei Vija Celmins tegen me: 'Denk niet dat je Amerika kent.' Amerika, zo legde ze uit, is een grote wildernis, het is grotendeels leeg. En dat komt deels door de wetgeving. In de jaren twintig van de vorige eeuw hebben grote delen van het Amerikaanse grondgebied de status van Nationaal Park gekregen. Daar staan dus geen gebouwen. Als je van San Francisco naar het zuiden gaat, kun je twee, drie uur rijden zonder één gebouw tegen te komen. 'Zelfs Ronald Reagan heeft de Nationale Parken niet naar de sodemieterij geholpen', aldus Vija. Toen ze dat vertelde, vond ik het vooral grappig. Maar toen ik jaren later aan Stanford doceerde, bezocht ik met een vriend Point Reyes. Dat is een kaap aan de Stille Oceaankust, zo'n 50 kilometer van San Francisco. Ik had nog nooit zoiets gezien. Het was Ierland in het kwadraat, nee, verheven tot de tiende macht. Ik zag door de wind scheefgegroeide bomen. Die gigantische Stille Oceaan. Licht dat de dreiging van gevaar in zich bergt. Het was awesome - ik weet het, een te pas en te onpas gebruikt woord, maar dit is de enige plek waar het betekenis heeft. Ik heb over deze ervaring geschreven in het titelverhaal van de bundel De lege familie. Dat verhaal is mijn antwoord op Vija's opmerking over Amerika als wildernis, en is later opgenomen in de catalogus van een tentoonstelling van haar werk in het Centre Pompidou.'

Plaats: Point Reyes, Californië: 'Ik had nog nooit zoiets gezien. Het was Ierland in het kwadraat, nee, verheven tot de tiende macht.' Beeld Getty / Tom Shower

6. Persoon: Koning Juan Carlos van Spanje

'Dictator Francisco Franco (1892-1975) dacht al vroeg na over het Spanje na zijn dood. Hij had geen zoon en realiseerde zich bovendien dat het creëren van een dynastie niet zou werken. Dus vroeg hij troonpretendent Juan de Bourbón: geef mij je zoon Juan Carlos, dan zal ik hem koning maken als ik sterf. Dat gebeurde en iedereen dacht dat Juan Carlos een dwaas was. Zo gedroeg hij zich ook. Ik was in Spanje de nacht dat Franco stierf en we vreesden allemaal dat ons een ramp te wachten stond. Een gewelddadige confrontatie tussen links en rechts leek onvermijdelijk.

'Maar Juan Carlos bleek iedereen al die tijd voor de gek te hebben gehouden door zich als een malloot met fascistische sympathieën voor te doen. Hij benoemde een premier die per onmiddellijk de democratie wilde invoeren. De communistische partij werd gelegaliseerd. Er kwamen vrije verkiezingen. Toen er in 1981 een militaire couppoging werd gepleegd, sprak hij een voor een de hoogste legerleiders aan en beval hen terug te gaan naar de kazernes. Die hadden erop gerekend dat hij het land allang zou zijn ontvlucht en beseften dat ze moesten kiezen tussen de koning gehoorzamen of hem executeren. Juan Carlos heeft zijn land uit een heel duistere periode geleid. Hij is inmiddels geabdiceerd en wordt tegenwoordig vooral geassocieerd met het doodschieten van een olifant, wat natuurlijk een geweldige stommiteit was. Tegelijk neemt het feit dat hij niet perfect is me wel weer voor hem in.'

Persoon: koning Juan Carlos: 'Hij bleek iedereen al die tijd voor de gek te hebben gehouden door zich als een malloot met fascistische sympathieën voor te doen.' Beeld EPA

7. Zangeres: Kathleen Ferrier (1912-1953)

'Ferrier was een geweldige contralto. Ze had het vermogen haar zang een diep gevoel van oprechtheid te geven. Of ze nu Bach of Schubert zong, of Engelse volksliedjes. Ferrier had geen formele zangopleiding genoten, maar beschikte over een geweldige muzikale intelligentie. Ze is maar 41 geworden, en het was van meet af aan duidelijk - of had van meet af aan voor iedereen duidelijk moeten zijn - dat ze jong zou sterven. Iemand die zoveel emotie en zoveel perfectie in haar zangkunst stopt, wordt niet oud.

'Haar laatste optredens vonden plaats in het Royal Opera House, waar ze in 1953 de rol van Orpheus in Orpheus en Eurydice van Gluck vertolkte; inderdaad een mannenrol, maar wel voor contralto. Twee jaar daarvoor was uitgezaaide borstkanker bij haar geconstateerd, en tijdens de tweede opvoering van de opera voelde ze iets in haar linker dijbeen breken. Een gevolg van de bestralingen die ze had ondergaan. Ze zong haar rol uit, verbeet haar pijn. Acht maanden later stierf ze.'

Zangeres: Kathleen Ferrier: 'Ze beschikte over een geweldige muzikale intelligentie.' Beeld HH

8. Wandeling: novemberlicht in Dublin

'In november kan Dublin het toneel zijn van iets buitengewoons. Het moet niet regenen, vrij koud zijn, de lucht tintelend fris. Dan is er tussen drie uur en half vier een wonderlijke, extreem heldere lucht te zien. Om die te ervaren, wandel je van St Stephen's Green naar Leeson Street en gaat dan linksaf via Pembroke Street richting Fitzwilliam Square en Merrion Square. Vooral op de pleinen is het licht dan waarlijk bijzonder. Wat je ziet is het noordelijke licht, dat de nabijheid van de zee verraadt. Het is zeelicht, havenlicht, en het duurt maar een halfuur. Daarna begint de duisternis in te treden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden