Profiel

De lange weg van Bouteflika, die Algerije zowel rust als verlamming bracht

Van ’s werelds jongste minister van Buitenlandse Zaken ooit tot bejaarde, invalide president die zo hardnekkig aan zijn zetel zat vastgeplakt dat er miljoenen demonstranten voor nodig waren om hem eraf te trekken. Abdelaziz Bouteflika (82) heeft in bijna zestig jaar een lange weg afgelegd. Dinsdag trad hij dan toch eindelijk af.

Abdelaziz Bouteflika als minister van Buitenlandse Zaken met zijn Amerikaanse collega Henry Kissinger in New York, 1975. Beeld AP

In Bouteflika’s loopbaan zijn twee glorieuze perioden aan te wijzen. De eerste was de periode na de onafhankelijkheidsstrijd tegen de Franse kolonisator (1954-1962), waaraan hij had deelgenomen onder de revolutionaire naam Abdelkader al-Mali. Aan het zuidelijk front was hij commandant van het bevrijdingsfront FLN.

Als 25-jarige kreeg hij in de eerste regering van het vrije Algerije de portefeuille Buitenlandse Zaken. Met zijn zonnebrillen en goed gesneden pakken werd hij een van de gezichten van de Beweging van Niet-Gebonden Landen. Namens postkoloniale staten in Afrika, Azië en Latijns-Amerika bevocht hij een plek op het wereldtoneel, tegen de Amerikaanse hegemonie en veelal met – al of niet verkapte – steun van de Sovjet-Unie. Het was volop Koude Oorlog.

Mede dankzij Bouteflika werd Algerije pelgrimsoord voor het revolutionair idealisme van de jaren zestig. Hij verwelkomde Che Guevara, Nelson Mandela kreeg in Algerije zijn eerste militaire training en Eldridge Cleaver van de Black Panthers mocht schuilen in Algiers. Op YouTube is te zien hoe Cleaver drugsgoeroe Timothy Leary, ook al op de vlucht voor de Amerikaanse politie, de les leest over zijn ‘contra-revolutionaire’ promotie van LSD.

Als voorzitter van de Algemene Vergadering van de VN (1974/1975) ging politiek dier Bouteflika tot het randje van de diplomatieke usance. Hij zette de apartheid in Zuid-Afrika boven aan de agenda, drong aan op een zetel in de Veiligheidsraad voor Mao’s China en nodigde Yasser Arafat uit om de VN-assemblee toe te spreken. In militair tenue, pistool aan de holster, beklom de PLO-leider het spreekgestoelte.

Een jaar later vloog terrorist Carlos de Jakhals, die op de OPEC-vergadering in Wenen olieministers had ontvoerd, met zijn gijzelaars naar Algiers. Op het vliegveld werd hij met een omhelzing verwelkomd door Bouteflika, die de onderhandelingen voerde over vrijlating van de ministers.

Verzoeningsproces

In 1978 was Bouteflika een van de twee kandidaten voor de opvolging van de overleden president Houari Boumédienne. Hij werd het niet. In het machtsspel verloor hij zijn ministerspost en kreeg hij een aanklacht aan de broek wegens verduistering van 60 miljoen dinar staatsgeld. Na zes jaar als balling in Dubai mocht hij terugkeren, maar in de jaren negentig bleef hij onder de radar.

Zijn comeback was het gevolg van de burgeroorlog die Algerije tot stilstand bracht nadat het leger in 1991 had ingegrepen om een verkiezingsoverwinning van de islamisten te voorkomen. ‘Boutef’ werd van stal gehaald om een eind te maken aan het geweld dat de samenleving had uitgeput (200 duizend mensen kwamen om).

Dat deed hij met veel succes. Na in 1999 op eclatante wijze tot president te zijn gekozen, begon hij naar Zuid-Afrikaans voorbeeld een verzoeningsproces. Maar meer dan bisschop Desmond Tutu had hij een aanpak van grote-stappen-gauw-thuis. Militanten die niet hadden gemoord of verkracht kregen amnestie. Een simpele verklaring van onschuld door de betrokkenen zelf volstond.

Het bracht Algerije de broodnodige stabiliteit. Gematigde islamisten werden door Bouteflika het politiek systeem binnen geloodst. Oppositiepartijen kregen enige speelruimte, binnen de grenzen van wat le pouvoir verantwoord achtte. De slimme en hyperactieve bestuurder gebruikte de rust om, met de inkomsten van gas en olie, grote infrastructurele werken uit te voeren.

Ook internationaal zette Bouteflika Algerije weer op de kaart. Hij bemiddelde in conflicten in Afrika en zocht de samenwerking met landen als China, Zuid-Afrika en Brazilië, maar haalde ook de banden met het Westen aan. Algerije werd een belangrijke partner in de oorlog tegen het terrorisme. Het leger zat jihadisten in de Sahel op de huid, tot genoegen van Europa.

Achilleshiel

De Arabische Lente ging grotendeels aan Algerije voorbij. Opnieuw werden de olie-inkomsten ingezet om sociale onvrede af te kopen. De bodemrijkdom was de levensverzekering van het regime. Olie en gas zijn goed voor 96 procent van de export, tweederde van de staatsinkomsten en een derde van het bnp.

Maar precies dat bleek de achilleshiel van het regime, toen vanaf 2014 de wereldolieprijzen met 60 procent kelderden. Doordat de schatkist leeg raakte, kwam schriller aan het licht hoezeer een corrupte elite welvaart en overheidsopdrachten onderling verdeelde. Voor jongeren resteerde werkloosheid.

Ook met Bouteflika zelf ging het slecht. Sinds een beroerte in 2013 was hij amper nog tot spreken in staat. ‘Nog slechts een lichaam’, heette het, in een rolstoel gehesen door de kliek rondom hem. Zijn moeder Mansouriah, met wie de ongehuwde Bouteflika in een appartement woonde, was al overleden. Opnieuw werd hij in 2014 met ruim 80 procent herkozen, door kiezers die gewillig deden wat van hen werd verwacht.

Maar alle fut is uit de economie verdwenen, volgens de International Crisis Group. ‘Politieke verlamming’ belemmert noodzakelijke hervormingen voor diversificatie van de economie. ‘Een van de staat afhankelijke zakenklasse beschermt de status quo.’ Heel Algerije zit in een rolstoel.

Een economische crisis ‘kan al in 2019 uitbreken’, schreef de ICG in november. De huidige politieke onrust zal dat risico niet doen verminderen, integendeel.

Protest in Algerije gaat door na opstappen Bouteflika

Het was woensdag rustig op straat in Algiers, maar de Algerijnse overgangsregering heeft te maken met een protestbeweging die waarschijnlijk niet zal wegebben na het aftreden dinsdag van president Abdelaziz Bouteflika. De demonstranten eisten tot nu grondige veranderingen aan de top. Vrijdag, wanneer weer massale betogingen zijn aangekondigd, zal blijken hoe de stemming is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden