Het eeuwige leven bert altena 1950-2018

De laatste volgeling van Domela Nieuwenhuis

Historicus en docent Bert Altena was een overtuigd anarchist die vond dat in menselijke relaties de machts-factor geen rol zou mogen spelen.

Bert Altena.

Historicus en publicist Bert Altena ageerde tegen vier van de vijf K’s, waartegen de anarchistische voorman en geheelonthouder Ferdinand Domela Nieuwenhuis begin vorige eeuw predikte: koning, kapitaal, kerk en kazerne. Alleen de K van kroeg liet hij zich niet ontnemen. Hij ging elk jaar naar de wijnstreek Champagne om daar de lekkerste bubbels op te halen.

‘Hij was niet dogmatisch. Maar hij geloofde in het anarchisme. Je kunt hem de historicus van die tak van de arbeidersbeweging noemen’, zegt Homme Wedman, zelf anarchist en historicus.

Altena streefde naar een samenleving met menselijke verhoudingen waarin de factor macht zo veel mogelijk ontbrak. Alleen dan konden mensen gelijkwaardig met elkaar omgaan. Dat was voor hem de kern van het anarchisme.

Hij was onderzoeker aan het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) en later docent aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Met co-auteur Dick van Lente was hij bezig met een hernieuwde uitgave van hun handboek voor het geschiedenisonderwijs Vrijheid en Rede, waarvan de eerste versie in 1989 uitkwam.

Hij zal het karwei niet kunnen afmaken. Bert Altena overleed op 3oktober. De historicus leed aan een extreme vorm van aderverkalking. ‘Tijdens de behandeling werd een tumor in zijn lever ontdekt waar niets meer aan te doen was’, vertelt Margot Klompmaker, zijn tweede echtgenote en journalist van Haarlems Dagblad. ‘Hij had nog zoveel plannen. Een boek over de geschiedenis van de anarchistische beweging in Nederland bijvoorbeeld.’ Zijn eerste vrouw, docente Engels Catienke Bierens, overleed in 1999.

Altena werd geboren in Nijkerk als oudste in een gezin van vier kinderen. Zijn vader volgde een opleiding tot dominee. Het gezin verhuisde naar Friesland toen hij als dominee werd beroepen in Steggerda, en later Zeeland.

Als kind was Altena al een dwarse jongen ‘een anarchist in de dop’, aldus zijn vrouw die niet tegen gezag en bevelen kon. Hij zou geschiedenis gaan studeren in Amsterdam, waar in de jaren zestig de antiautoritaire bewegingen groeiden en bloeiden. Zelf was Altena actief in de Bond voor Dienstweigeraars.

Hij was mateloos gefascineerd door de periode waarin het ideologisch conflict tussen anarchisten en socialisten Domela Nieuwenhuis versus Troelstra in Nederland zijn hoogtepunt bereikte: de laatste tien jaar van de 19de eeuw en eerste tien van de 20ste eeuw.

Voor zijn in 1989 verschenen proefschrift Een broeinest der anarchie’ over de vroege arbeidersbeweging in Vlissingen kreeg hij brede waardering. Hij schreef boeken over anarchisten meestal niet de kopstukken maar de mensen op de achtergrond, zoals Machinist en wereldverbeteraar, het leven van A.J. Lansen 1847-1931 en Piet Honig, herinneringen van een Rotterdams revolutionair. Geregeld bezocht hij de Pinksterlanddag in Appelscha, die de anarchistische gemeenschap in Nederland nog jaarlijks organiseert.

Wedman noemt Altena een ‘archiefrat die eindeloos kon speuren’. ‘De ene dag reisde hij naar het IISG om daar documenten te raadplegen, de volgende dag ging hij naar Rotterdam om te doceren.’ Als pietje-precies had hij een broertje dood aan omissies in onderzoek.

Hij was een autoriteit op het gebied van kennis over Ferdinand Domela Nieuwenhuis en heeft diverse boeken over hem geschreven. Tot zijn dood was hij de drijvende kracht achter het Domela Nieuwenhuis Fonds en het aan hem gewijde museum in Heerenveen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.