De laatste hokken zijn death row

In Rijswijk staat het grootste primatencentrum van Europa. Ruim zestienhonderd apen zitten er soms wel heel beroerd opgesloten. Een rondgang door een onderzoekcentrum dat nooit pottenkijkers toelaat....

DE AFGELOPEN maanden leek het Biomedical Primate Research Centre BPRC in Rijswijk soms op een belegerde vesting. Anti-proefdierenactivisten deden een mislukte poging tot inbraak. Tv-horzel Willibrord Frequin glipte naar binnen en werd door de politie eruit gehaald.

Herhaaldelijk stonden er demonstranten voor de deur. Als die voldoende lawaai maakten, konden de apen in het centrum dat horen en sloegen ze ook aan het schreeuwen. Voor wie de ogen dicht deed, leek het voormalige, sjofele kazernecomplex tussen de A4 en de A13 dan even op het verre West-Afrikaanse oerwoud waar de dieren vandaan komen.

Het centrum is met ruim zestienhonderd apen het grootste primatencentrum van Europa en een van de weinige plaatsen in Nederland waar proeven worden gedaan met mensapen. Voor actievoerders die al niets moeten hebben van experimenten op muizen en marmotten, zijn de proeven op apen extra zielig en onaanvaardbaar.

De Dierenbescherming, de vereniging Proefdiervrij en los-vaste activisten voerden afgelopen jaar een steeds fellere strijd om het centrum gesloten te krijgen. Afgelopen maart werd de Coalition to End Experiments on Chimpanzees in Europe opgericht, met steun van apen;onderzoeker Desmond Morris en BBC-bioloog sir David Attenbrough.

Die maatschappelijke druk heeft succes, bleek vorige week toen ook de wetenschap zich bij het koor van critici leek te voegen. Een adviescommissie van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) adviseerde minister Hermans van Onderwijs om de chimpansee-afdeling in Rijswijk te sluiten.

De dieren zitten daar inderdaad vaak onnodig, en misschien is zelfs het onwetenschappelijke woord zielig op zijn plaats. Een ouderwetse dierentuin zou zich vermoedelijk schamen voor de manier waarop de beesten zijn gehuisvest. Een kwart van de honderd chimpansees is bovendien opzettelijk besmet met het HIV-en hepatitis C-virus en moet tot zijn natuurlijke dood in afzondering worden gehouden.

De werkelijkheid is nog grimmiger, want de huisvesting van de chimpansees is in Rijswijk niet eens de beroerdste. Vele tientallen kleinere apen zitten in ouderwetse en penibele omstandigheden. Elk beeld dat uit die kale hokken doordringt naar de buitenwereld is pijnlijk. Maar na een klein jaar mediastilte besloot het onderzoekcentrum deze week dat het toch nuttig kan zijn af en toe een journalist toe te laten.

Ook het centrum zelf, zegt directeur dr. Ronald Bontrop, is al jarenlang ontevreden over de huisvesting van de dieren. Aan verbetering wordt gewerkt, en reden om het hele BPRC te sluiten is het in elk geval niet.

De excursie over het proefdiercentrum voert langs een ratjetoe van kooien, hokken en laboratoriumgebouwen. Tot 1995 was onderzoekscentrum TNO eigenaar van het instituut. Daarna werd het geprivatiseerd en moest het zichzelf financieel zien te bedruipen. Dat is zichtbaar niet gelukt. 'We zijn verzelfstandigd op niet-levensvatbare gronden', vat Bontrop de situatie samen. Waar vergelijkbare primatencentra in het buitenland 60 tot 75 procent van hun budget door de nationale overheid gefinancierd zien, is dat bij BPRC maar een kwart. Zelfs het binnenhalen van veel commerciële opdrachten heeft het instituut niet doen opleven.

Het in stand houden van de chimpanseekolonie kost handenvol geld. Het centrum hanteert strenge ethische regels voor het soort onderzoek dat op deze apen wordt toegelaten, die daarbij (anders dan de andere apen) nooit mogen overlijden. In 1999 werden maar zeven chimpansees daadwerkelijk gebruikt. Bontrop wil best voldoen aan de wens de kolonie vroegtijdig te pensioneren. 'Maar daar hoort wel geld bij, en daarover heeft de minister nog niets gezegd.'

Alleen de nieuwe, ruime buitenverblijven voldoen aan de eisen die het centrum zichzelf heeft gesteld. De oudste gebouwen, 35 jaar geleden ingericht, zijn rijp voor de sloop maar bieden nog steeds onderdak aan meer dan honderd proefdieren. De sfeer in die hokken zweeft tussen een huis van bewaring en een verouderd ziekenhuis - ergens in Oost-Europa.

In een betegeld zaaltje zitten 32 resus;apen, elk apart in een kleine stalen kooi tegen de muur. Aan de deur hangen dieetaanwijzingen. Resusaap RI218 krijgt tweemaal daags rijst, wit brood, een geschilde appel, een banaan en tien brokjes. Proefaap RI013 mag geen peen. In de laatste hokken van de gang moeten de dieren vasten, omdat ze morgen onder narcose gaan om te worden geopereerd. Vaak is dat ook de laatste dag van hun leven. Jaarlijks laten in Rijswijk 250 apen het leven, bijvoorbeeld omdat er sectie moet worden verricht om het verloop of de uitkomst van de proef te meten.

'Niemand loopt hier met plezier door deze gangen', verzekert onderzoeker Peter Heidt. 'Dat dit dertig jaar geleden zonder nadenken is aangelegd, verbaast me eerlijk gezegd nog steeds. Maar het is een feit. Deze huisvesting was indertijd standaard, overal ter wereld.'

Ook nieuwbouw hoeft trouwens geen garantie te zijn voor optimaal dierenwelzijn. Het modernste gebouw van het BPRC is het Freddie Mercury-gebouw, genoemd naar de aan aids overleden zanger van Queen die een omvangrijk onderzoeksfonds heeft achtergelaten. In het gebouw zijn 26 chimpansees in kleine groepen ondergebracht die met HIV of het hepatitis C-virus zijn besmet.

De apen zitten achter dubbeldik glas en stevige tralies, in kooien waar ook op zonnige dagen het daglicht moeizaam binnendringt. 'Tien jaar geleden was dit state of the art', zegt Bontrop. 'Tegenwoordig weten we hoe het aidsvirus zich werkelijk verspreidt en is die isolatie achter dubbel glas overbodig.' De opvang, stelt het BPRC eufemistisch, is suboptimaal.

Vijftien miljoen gulden heeft het centrum afgelopen jaar van minister Hermans gekregen om de huisvesting te verbeteren. Zeer tegen de zin van de vereniging Proefdiervrij, die fel actie voerde tegen de voorgenomen investering. Met de verbouwing zal snel worden begonnen. Maar nu al weet Bontrop dat het de actiegroepen en lobbyisten niet ver genoeg gaat. Zij eisen sluiting van het centrum, niets minder. In de wetenschap geldt dat als een onzinnige eis.

Ook volgens het advies van de KNAW-commissie heeft het apencentrum, minus de chimpansee-afdeling, zeker bestaansrecht. Voor allerlei medisch onderzoek naar ziekten als malaria, aids, tubercelose en hepatitis C zijn nog steeds apen nodig. Zonder dieren lukt het niet medicijnen en therapieën te ontwikkelen. En de 'sprong' van muis naar mens is te groot. Bovendien heeft Nederland een goede, vooruitstrevende en strenge Wet op de Proefdieren. Alleen onderzoek dat absoluut noodzakelijk is voor de gezondheid van mensen en niet op andere dieren kan worden gedaan, wordt op apen toegelaten.

Onderzoek voor de cosmetica-industrie wordt niet gedaan, verzekert Bontrop. Jaarlijks worden zeker tien commerciële onderzoeken geweigerd omdat ze niet aan de criteria voldoen. 'Ik heb geen zin om onkruidbestrijdingsmiddelen op apen te testen of te onderzoeken of zeep ooguitslag veroorzaakt. Mijn motivatie is om ziekten te bestrijden die de mensheid bedreigen. Voor veel mensen is aids een ver-van-mijn-bed-show. Maar Afrika wordt al ontvolkt en uiteindelijk kan dat ook bij ons gebeuren.'

Soms borrelen bij het BPRC ideeën op waar de buitenwacht de wenkbrauwen over fronst. Drie jaar geleden hield Heidt in het vakblad Nature een pleidooi voor apenonderzoek naar de verspreidingsrisico's van de koeienziekte BSE onder de mens, dat volgens hem al lang plaatsgevonden had moeten hebben. 'Het was een voorstel zonder status dat de wetenschappelijke commissie waarschijnlijk niet eens zou hebben gehaald', zegt Bontrop. 'Als het dat wel had gedaan, zou het onder mijn leiding niet zijn gekomen.'

Er was ook gedoe over de voorgenomen transplantatie van een nier van een genetisch veranderd varken in een makaak. De proef zou moeten achterhalen of xenotransplantatie (van dier naar mens) veilig en mogelijk is. Maar vanaf het moment dat de berichten erover in de krant verschenen, haakte de Britse opdrachtgever af.

Bontrop: 'In Engeland word je uit je auto geblazen als je proefdieronderzoek doet. De Engelse opdrachtgever vond de publiciteit onplezierig, nu wordt het onderzoek voortgezet in andere primatencentra.'

Maar was het zinnig onderzoek? 'Natuurlijk wel. Stel dat je kunt aantonen dat er bij zo'n transplantatie virussen kunnen worden overgebracht, en dat xenotransplantatie níet veilig is. Dan vervult zo'n onderzoek een nuttige functie.'

Zelfs van het HIV-onderzoek op chimpansees stelt de KNAW-commissie dat mensapen daarvoor 'van zeer beperkt belang' zijn gebleken. Het ziekteverloop van HIV, maar ook van malaria, verschilt bij de meest aan de mens verwante aap toch teveel van dat bij de mens. Aidsonderzoek dat wel zinnig en noodzakelijk is, kan ook op kleinere primaten worden verricht.

Maar dat is wijsheid achteraf, repliceert de directeur. 'Er zijn veelbelovende vaccins tegen aids geweest die eerst op chimpansees zijn uitgetest. Toen is gebleken dat ze maar deels bescherming boden en dus niet bruikbaar waren voor de mens. Verder hebben we veel tijd besteed om te achterhalen waarom chimpansees wel resistent zijn tegen HIV en mensen niet.'

We wandelen door het chimpanseehok, waar drie kleine aapjes apart in een kooi zitten. Een is verstoten door de moeder, twee zijn uit voorzorg weggehaald omdat de moeder besmet is met hepatitis C. Drie kleine, bange aapjes - het fototoestel klikt dankbaar. 'Dat zijn makkelijke beelden', is het bittere commentaar. De aapjes zijn gewoon bang van ons. 'Als we weg zijn, dartelen ze weer vrolijk rond.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.