De laatste dans van Djazzex

Vier weken geleden viel definitief het doek voor Djazzex. De dansgroep uit Den Haag krijgt geen subsidie meer. 'Veertien jaar voor niks gewerkt, zo voelt het.' Dit weekeinde was de laatste Nederlandse voorstelling, in de Streekschouwburg van Cuijk....

ARIEJAN KORTEWEG

Tsjadamtiedadamdam

Tsjadiedadiedadamdam

Tiedatiedantsjadietiedamam

Ratatatatatada-tsjampam!

Als een menselijke ritmebox loodst Josiane Geys de dansers door de warming up. Draai strek en buig strek en draai maar en buig maar. Soms doet ze zelf mee, zet hier een voetje goed, corrigeert daar een knie die net niet helemaal lekker uitdraait.

Een oefenpiano is er niet in Cuijk. Daarom zingzegt de balletmeester haar deuntjes. De dansers zoeken steun bij barres van holle buizen, die met tape aan schragen zijn bevestigd. Voor hen gaapt het gat van de lege zaal. In alle rust werken ze hun oefenprogramma af, mopperen als een draai niet helemaal lekker gaat, lachen als iemand even op het podium de maat meeroffelt.

Dan sluit het doek. Terwijl de dansers naar de kleedkamers gaan, worden de trekken en snoeren gecontroleerd. De technici dragen koptelefoons met een microfoon eraan. Ladies and gentlemen of Djazzex, this is your fiftheen minutes call.

In een laatste baan licht glijdt een eenzame danseres met lange halen over de vloer. Met haar blik op de vloer gericht ontwijkt ze een lichtman die naar de andere kant loopt. Ze omzeilt de man die nog even de vloer veegt, maait met gestrekt been door de lichtstreep, streelt met haar voet het zwarte plastic dat het podium bedekt.

Van achter het doek klinkt nu geroezemoes. De zaaldeuren zijn open, de toeschouwers zoeken hun plek. Ook Neel Verdoorn, haar gezicht strak van de spanning, verlaat het podium. This is your five minutes call, zegt de technicus in zijn microfoon. 'Nee, maak er zeven van. We hebben vertraging, de kassa kan de toeloop niet aan.'

Zo'n 350 mensen zijn naar de Streekschouwburg van Cuijk gekomen om Djazzex te zien. Tweemaal zoveel als vorig jaar.

Om half drie staat de luxe touringcar aan de kop van de Deventersestraat in Scheveningen, waar Djazzex in een voormalig schoolgebouw z'n studio's en kantoor heeft. De dansers hebben net gegeten, ze hijsen zich uit oude fauteuils en banken. Op een tafel ligt de videoband klaar die voor de busreis is uitgekozen: Assassins, met Sylvester Stallone. Voordat we Scheveningen uit zijn, is de eerste dode gevallen.

Achterin de bus bengelen al snel ledematen uit alle werelddelen over rug- en armleuningen. Drie Brazilianen, een Argentijn, een Australische, twee Belgen, een Spanjaard, een Duits-Turkse en vier Nederlanders - dat is het tableau de la troupe. Voorin zit een danser die zich in een bus niet lekker voelt. Daar zit ook Neel Verdoorn, ze leest de krant van vorige week. 'Ik wil op de weg terug wel praten', zegt ze. 'Nu ben ik te gespannen. Dan kan ik mijn woede niet de baas.'

Op 9 december 1982 maakte in de aula van het Rijnlands Lyceum in Oegstgeest een dansgroep haar debuut. Waar de een z'n been niet verder dan standje horizontaal kreeg, parkeerde de ander het tegen z'n oor. Waar de een driemaal om z'n as tolde, volstond de ander met één draai. Dat alles op een miniatuurpodium en met licht- en geluidsmensen die het vak nog moesten leren.

Met meer bezieling dan kunde begon Djazzex. Toen de groep, met van de ouders van de oprichters geleend geld, een maand later het Circustheater afhuurde voor de officiële première, was dat een gok van jewelste.

Modern Jazz Dance wilde de groep brengen. Wat dat precies was, wist toen nog niemand. Het was in elk geval veel meer dan de showdansjes die je in revues en op televisie zag. En het was anders dan de 'gewone' moderne dans. Het Harlem Dance Theater van Alvin Ailey was het bekendste voorbeeld. In de schaduw daarvan, en in de voetsporen van Helen le Clercq, leden in Nederland groepen als Jazz Extension Dance Theater, Theater Dance Workshop en het Black Vibrations Dance Theatre een kwijnend bestaan. Niemand die toen had durven voorspellen dat Djazzex het wel veertien jaar zou volhouden.

Nu zijn we op weg naar het laatste Nederlandse optreden. Op vrijdag 13 december in de Streekschouwburg van Cuijk.

De afgelopen maanden leefde de groep tussen hoop en vrees. Het advies van de Raad voor Cultuur was niet gunstig uitgepakt. Maar er zou meer geld voor de kunst komen. Lambrechts van D66 had steun toegezegd, de VVD-er Cheribi liet zich op het Journaal positief uit over Djazzex, Sipkes van Groen Links toonde belangstelling, Van der Ploeg van de PvdA zou financiële dekking zoeken. Van Manen, Van Dantzig, Van Schayk, Kylian - alle grote choreografen betuigden hun steun.

De 11de november brak aan. De Tweede Kamer sprak zich uit. Bewth, De Appel, Discordia en Cosmic Illusion werden alsnog gered. Voor Djazzex geen cent.

'We hadden rekening gehouden met bezuinigen, met voorwaarden, in het slechtste geval met nog dit seizoen afmaken', zegt Glenn van der Hoff. 'Ik had aangeboden terug te treden als choreograaf, als artistiek leider desnoods. Dat de knop zo bot zou worden omgedraaid, hadden we nooit verwacht. Veertien jaar voor niks gewerkt, zo voelt het.

'Als werkgelegenheidsproject zijn we begonnen. We leenden van vrienden en familie, werkten in nachtclubs om aan geld te komen. De 21 arbeidsplaatsen verdwijnen nu, zomaar. Voor volgend jaar hadden we prachtige plannen: een jubileumstuk van Nils Christe, de Nutcracker in de bewerking van Duke Ellington. Wiesbaden, Athene, Ibiza, Innsbruck - overal hadden ze ons uitgenodigd. Dat kunnen we vergeten. Nog drie dagen Gütersloh rond Nieuwjaar, dan is het afgelopen.'

De bezoekcijfers zijn beter dan vorig jaar, vertelt Van der Hoff. Uitverkocht in Amsterdam, in Groningen, in Utrecht. 'Ach ja, mensen komen nu eenmaal graag op een begrafenis.

'Het publiek kwam, de opleidingen wisten ons te vinden. Maar de inner circle keek op ons neer. We stonden nooit op Springdance, nooit op Cadance, nooit op het Holland Dance Festival. We hoorden er niet echt bij, dat heeft me wel gestoken. Jazz is toch een ander circuit.'

In de huizen van Cuijk zijn de lichtjes van de kerstbomen al ontstoken. Een kreet van afschuw stijgt op als de bus voor de schouwburg stopt. De video gaat uit terwijl Stallone de Assassins nog niet heeft gepakt.

Djazzex, acht wereldpremières; voor de ingang staat het op een groot bord. De dansers stommelen het theater in, werpen bezorgd een blik op het kleine podium, waar de technici al bezig zijn met lampen en snoeren, dalen dan de trap af om de kleedkamers te verkennen. Het is klein hier, een paar decorstukken kunnen niet worden gebruikt, en wie flink afzet bij een sprong zal tussen de spotlights landen.

Annabelle Lopez Ochoa is bezig aan haar vierde seizoen bij Djazzex. Dit is ook haar vierde optreden in Cuijk, ze weet waar de beste koffietent is.

Haar loopbaan is in z'n grilligheid typerend voor de Djazzexdanser: het begon met een klassieke opleiding aan de school van Jeanne Brabants in Antwerpen, 'waar je allemaal precies gelijk moet zijn, als chocolaatjes in een doosje'. Maar ze was een halfbloed met gespierde benen, wat niet bevordelijk is voor een klassieke carrière. Zo kwam ze bij danstheatergroepen in Ulm en Heidelberg. Toen ze Djazzex zag in Frankfurt, was ze verkocht: wat een energie, wat een goede dansers. Dit zie je nergens in Europa.

We all go for it, zegt ze. Maar sinds vaststaat dat Djazzex moet stoppen, is dat weg. 'We lopen niet de hele tijd met de kop naar de grond, er zijn nog leuke momenten. Als ik naar de tandarts was geweest en later binnenkwam, hing er zo'n doordringende zweetlucht in de studio. Die is nu weg. Je ziet dat de studio's leeg raken, de knipsels en foto's zijn van het prikbord afgehaald.'

Al een week lang propt ze elke dag haar rugzak vol met kleding - sweaters, shirts, maillots, beenwarmers - om mee naar huis te nemen. En nog is haar kast niet leeg; dansers zijn nu eenmaal verzot op oude kleren. Ze is de enige van de dansers met een nieuwe baan, maar bij Scapino Rotterdam zijn de kasten kleiner.

De anderen zoeken nog naar werk. Die zijn afhankelijk van een afvloeiingsregeling. Het ministerie van Cultuur laat zich daarbij vooralsnog van zijn zuinigste kant zien. De kantonrechter doet daarover in januari uitspraak. Komt die regeling er niet, dan wordt het zeker voor de dansers van buiten Europa nog lastiger om audities te doen en lessen te volgen.

Het slotapplaus is lang en hartverwarmend. Er zijn bloemen. Bezweet en ondanks alles niet helemaal ongelukkig stommelt Djazzex naar de kleedkamers. Wil je een huilende directie, vraag zakelijk leidster Marijke Tulp met rode ogen aan de fotograaf, en ze slaat haar arm om de schouder van Glenn van der Hoff. Maar die geeft geen krimp.

Onderuitgezakt naast een kilo drop - geschonken door een trouwe fan - hangt Sara Erens in de kleine artiestenfoyer. Ze had zich voorgenomen om tevoren niet te gespannen te zijn, en denkt dat dat gelukt is. Op haar veertiende maakte ze een werkstuk over Djazzex, de groep van haar dromen. Ze is 22 nu, had voor het eerst een jaarcontract. Leven na Djazzex? Ze haalt haar schouders op. Misschien probeert ze een beurs voor New York te krijgen.

Om kwart voor twaalf rijdt de bus voor. Terwijl Assassins eindelijk z'n ontknoping nadert, draait Neel Verdoorn zich om in haar stoel. Misselijk van woede was ze geweest voordat ze opmoest. 'Je bent kwetsbaar, het kost zoveel energie om onder deze omstandigheden door te gaan. Geen gezelschap is de afgelopen jaren zo binnenstebuiten gekeerd. We moesten dieper, toegankelijker, jazzyër, noem maar op. Maar we hebben de tijd niet gekregen om te groeien.

'Het is zo brutaal wat die nitwits van de Raad gedaan hebben, zo plat, zo respectloos om ons geen geld te geven. Niets begrijpen ze ervan. De soul, de warmte die jazzdans kan hebben, die is belangrijk voor de mensheid. Daar geloof ik in. En echt, ik ben geen showgirl; ik kom uit Friesland, dat is een andere cultuur.'

Neel Verdoorn is 34 jaar, ze stopt nu met dansen. Bij Djazzex heeft ze zich als choreograaf ontwikkeld, daarop wil ze zich nu gaan toeleggen. Nee, jazzdans zal ze dat niet noemen. 'Je bent niet goed wijs als je die naam nu gebruikt.' Ook al zal haar dans alle elementen daarvan hebben: attack, swing, dynamiek.

Aan de andere kant van het gangpad zit Fjorela Garcia, een Antilliaanse die tot vorig seizoen bij Djazzex danste. 'Ik had twee dromen in mijn leven. De ene is een balletschool op Curaçao te beginnen. De andere was bij Djazzex te dansen. Weet je, het is zo bijzonder als je in je leven mag meemaken dat een droom werkelijkheid wordt. Ik heb dat ervaren. Maar veel leerlingen aan de jazzdansopleidingen zijn nu van hun droom beroofd.'

Tegen twee uur 's nachts draaien we de Deventersestraat in. De dansers nemen afscheid. Volgende week hebben ze vrij, dan kunnen ze auditeren en zich oriënteren op hun toekomst. Een paar dagen voor Kerstmis beginnen de repetities voor de optredens in Duitsland.

Neel Verdoorn en Glenn van der Hoff kijken elkaar aan voordat ze in de nacht verdwijnen. Nieuwjaar in Gütersloh. Brrr.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden