De laatste Castro verdwijnt uit de regering: wat is de erfenis van Raúl?

Het is vandaag de laatste dag dat Raúl Castro (86) president is van Cuba. Uiterlijk morgen treedt zijn opvolger aan, die nog door het parlement moet worden gekozen. Nadat Raúl in 2006 het stokje overnam van zijn broer Fidel, heeft hij de deur naar de 21e eeuw van het slot gehaald. Die opent zich nu tergend langzaam, en met piepende scharnieren.

Een doek met een foto van de broers Fidel en Raúl Castro wordt bij de 1-meiviering in 2017 door de straten van de Cubaanse hoofdstad Havana gedragen. Beeld HH

Raúls aftreden komt niet als een verrassing: hij heeft zelf bepaald dat een president maximaal twee termijnen aan mag blijven. In tegenstelling tot Fidel, die maar liefst 47 jaar aan het roer bleef. Het parlement komt vandaag en morgen samen, wanneer de 605 politici, allemaal van de Communistische Partij Cuba (PCC), uit de eigen gelederen Raúls opvolger kiezen. Waarschijnlijk wordt dat 57-jarige Miguel Díaz-Canel, die al vice-president is sinds 2013.

Raúl gaat de boeken in als de man die na een halve eeuw Koude Oorlog de diplomatieke relatie herstelde met de Verenigde Staten. Maar ook in het binnenlandse beleid heeft hij ingrijpende veranderingen doorgevoerd. Hij maakte een einde aan het anti-marktfundamentalisme dat het Cuba van Fidel kenmerkte, en omarmde de markt als middel om economische vooruitgang te bereiken.

Hervormingen

In 2011 presenteerde hij een voor Cubaanse begrippen progressief pakket aan hervormingen. De bevolking kreeg volop mogelijkheden een eigen bedrijfje te beginnen. Er kwamen private fruitkramen, taxi's, kappers, restaurants, zelfs fitnesscentra. Cubanen mogen nu hun auto of huis verkopen, en kamers verhuren aan toeristen.

Ook de regels voor Cubanen die naar het buitenland willen, of juist terug willen keren naar het socialistische eiland, zijn versoepeld. Raúl heeft mobiele telefonie mogelijk gemaakt, zorgde voor (beperkte) internettoegang, en heeft het land opengesteld voor buitenlandse investeerders. De Cubanen koesteren hun nieuw verworven vrijheden, maar het gaat ze allemaal veel de langzaam. ‘We gaan drie passen vooruit, en twee stappen terug’, klinkt het zuchtend in de straten van Havana.

Want veel van Raúls hervormingen zijn ergens halverwege vastgelopen, en de belastingen voor de kersverse ondernemers zijn torenhoog. Daarnaast zijn de regels onduidelijk en voortdurend aan verandering onderhevig. Vorig jaar besloot de regering plotseling om geen nieuwe vergunningen meer af te geven voor ondernemers. Alle aanvragen zijn bevroren omdat nieuwe regels in de maak zijn, aldus de verklaring.

Dit soort bokkensprongen tonen aan dat de Cubaanse machthebbers op zoek zijn naar de juiste balans. Want enerzijds is het voor de economie noodzakelijk de markt toe te laten op het eiland, anderzijds zijn de partijleiders als de dood voor de emancipatie die dat met zich mee brengt. Ruim 10 procent van de bevolking werkt inmiddels in de private sector, een onbekend aantal anderen beunt in zijn vrije tijd bij om het karige staatssalaris aan te vullen.

Bedreigde monopolieposities

Een onafhankelijkere bevolking is mondiger, en moeilijker te controleren. Dus zodra het te snel gaat, trappen de partijdinosaurussen op de rem. Ook managers van staatsbedrijven, onder wie veel militairen, volgen de hervormingen met argusogen. Zij zien hun monopoliepositie bedreigd en hebben geen belang bij een meer competitieve en transparante economie.

Want alle hervormingen ten spijt, Cuba blijft een totalitaire staat met een wurgende sociale controle. In de regionale verkiezingen vorig jaar probeerden een aantal onafhankelijke kandidaten deel te nemen, maar ze hebben de kieslijst niet eens gehaald. Er is geen vrije pers. Niet al te kritische bloggers worden nu wel getolereerd, maar ze opereren nog altijd in de illegaliteit.

Raúl Castro verdwijnt nog niet helemaal van het toneel. Als zijn gezondheid het toelaat, blijft hij tot 2021 partijvoorzitter. Ook is hij nog bevelhebber van de strijdkrachten. Raúl heeft de transitie naar een Cuba zonder Castro’s de afgelopen jaren zorgvuldig voorbereid en minutieus gepland. Aan de nieuwe president de taak om de hervormingen voort te zetten, met voorlopig Raúls priemende ogen in zijn nek.

Hoe hun leven veranderde onder Raúl Castro

Boris Ivan Crespo (54)

Boris Ivan Crespo (54) Beeld Marjolein van de Water

Vorig jaar heeft Boris Ivan Crespo een appartement gekocht in Vedado, een onder toeristen populaire wijk in Havana. 'Ik woon zelf met mijn gezin in een buitenwijk, het appartement is voor de verhuur', aldus Crespo, die als filmproducent veel in het buitenland werkt en daardoor een aanzienlijk hoger inkomen heeft dan de meeste Cubanen. 'Het is een goede investering.'

Nadat Fidel in 1959 de macht had gegrepen, vertrokken veel welgestelde Cubanen uit het land. De huizen die zij achterlieten, werden genationaliseerd en overgedragen aan Cubanen zonder huis. Verkoop was verboden, huizenbezitters mochten alleen onderling ruilen.

In 2011 bracht Raúl Castro daar verandering in, maar van een vrije huizenmarkt is geen sprake. Buitenlanders zijn uitgesloten van de markt en Cubanen mogen per persoon slechts één woning op hun naam hebben. Dit om speculatie te voorkomen. De staat bepaalt de prijzen, maar omdat die onrealistisch laag uitvallen, gaan de woningen alsnog semi-illegaal voor veel hogere prijzen van de hand. Hetzelfde geldt voor auto's, waarvan de verkoop ook door Raúl is vrijgegeven.

'De veranderingen van Raúl zijn oppervlakkig, het is allemaal half werk', zegt Crespo, die in tegenstelling tot de meeste Cubanen geen blad voor de mond neemt. 'De regering wil niet dat dit land vooruitkomt', zegt hij. 'Ik zou het liefst meerdere appartementen kopen. Maar in Cuba is het verboden om te groeien.'

Reinier Torres (23)

Reinier Torres (23) Beeld Marjolein van de Water

Twee jaar geleden kocht Reinier Torres zijn eerste mobiele telefoon, voor 60 euro. Het scherm is inmiddels gebarsten, maar Torres kan nog net zijn Messenger-berichten lezen. 'Ik gebruik internet om te communiceren met vrienden en familie in het buitenland', zegt hij. 'Maar ook voor Facebook en het nieuws.'

Internet was in Cuba tot voor kort alleen beschikbaar in vijfsterrenhotels, voor exorbitant hoge prijzen. In de zomer van 2015 installeerde de staat wifi-punten in openbare ruimten. Om toegang te krijgen moet je een kraskaart kopen, waarna je verbinding kunt maken op straat of in een park. Tenminste, als de kraskaarten niet op zijn. In het begin kostte de service 3 euro per uur, inmiddels is dat gedaald naar 1 euro.

Mobiel bellen is nu ook mogelijk, al gaat dat op zijn Cubaans. 'Het beste is om een mobiel te laten overgaan met een vaste telefoon', legt Torres uit. 'De persoon die je belt neemt niet op, maar belt zo snel mogelijk terug met een vaste telefoon.' Hij grijnst breed. 'Mobiel bellen is onbetaalbaar, maar het voelt wel goed om bereikbaar te zijn.'

'In Cuba gaan we heel langzaam vooruit', gaat Torres verder. 'En als ze vinden dat het te snel gaat, dan gaan we weer een stukje achteruit.' De student haalt zijn schouders op. 'Ik zou wel willen dat het anders was', zegt hij. 'Maar dan zie ik al die toeristen hier, en het valt me altijd op hoe weinig ze lachen. Wij Cubanen hebben niet veel, maar we genieten van het leven.'

Elena Tarajano (63)

Elena Tarajano (63) Beeld Marjolein van de Water

Toen haar zoon naar Miami vertrok, bleef Elena Tarajona alleen achter in haar appartement in Havana. In 2009 besloot ze de twee lege kamers aan toeristen te verhuren. Tot die tijd werkte ze als advocaat voor de staat, en verdiende een in Cuba modaal maandsalaris van 20 euro. Door her en der wat bij te beunen kwam ze maandelijks aan 80 euro.

'Nu verdien ik zes keer zoveel', aldus Tarajona. 'Toen ik begon was er nog maar heel weinig particulier aanbod in Havana. Een van mijn eerste gasten schreef een lovende recensie op Tripadvisor, dat heeft me ontzettend veel klanten opgeleverd.' Tarajona vraagt 30 euro per kamer, ontbijt kost 5 euro extra. 'Ontbijt kost me meer dan dat het oplevert', vertelt ze. 'Er bestaan geen groothandels in Cuba. Melk en ham moet ik op de zwarte markt zien te krijgen.'

Inmiddels zijn er duizenden particulieren in Havana die kamers verhuren aan toeristen. Ze betalen 125 euro belasting per maand, ook als er geen gasten zijn. 'Ik ben blij dat Raúl deze markt heeft geopend', zegt Tarajona. 'Maar er zijn nog veel verbeteringen nodig.'

Zo is het voor Cubanen bijna onmogelijk om betalingen uit het buitenland te ontvangen. De meeste verhuurders ontvangen het geld van hun gasten cash, met als risico dat mensen die hebben gereserveerd niet komen opdagen. 'Ik kon een Paypal rekening openen via mijn zoon', zegt Tarajona. 'Met het geld dat ik daarop ontvang, koop ik in Miami spullen die ik hier niet kan krijgen. Zijdezachte lakens bijvoorbeeld. Zo kan ik mijn service verder verbeteren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden