De laatste architect van het Heilige Land

Met Shimon Peres is de laatste politieke leider verdwenen die aan de wieg stond van de staat Israël. Peres, die 93 jaar werd, verwierf faam in het buitenland, maar staat in eigen land bekend als 'eeuwige verliezer'. Slechts één keer, toen hij al de 80 was gepasseerd, wist Peres een verkiezing te winnen en sloot zodoende zijn politieke carrière af als president van Israël.

Shimon Peres in 2015 tijdens een interview met persbureau AP. Beeld ap

De winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede werd door de voormalige Amerikaanse president Bill Clinton lyrisch omschreven als 'een van de briljantste leiders van dit of welk tijdperk dan ook'. Peres won de prijs in 1994, samen met premier Yitzhak Rabin en de Palestijnse leider Yasser Arafat. Het was de beloning voor de Oslo-akkoorden, die de basis hadden moeten leggen voor de door Peres gepropageerde twee staten-oplossing: een onafhankelijk, levensvatbaar Palestina naast een zich niet-bedreigd voelend Israël.

Het was Peres geweest die als minister van Buitenlandse Zaken geheime besprekingen met de Palestijnen in Oslo had toegestaan, zonder premier Rabin daarin te kennen. Pas toen er een doorbraak in zicht leek, lichtte hij zijn meerdere in. Het verslechterde hun toch al moeizame verstandhouding.

Na de moord op Rabin in 1995 schreef diens weduwe Lea vilein dat Peres de Arbeidspartij vijf keer naar een verkiezingsnederlaag leidde. Ook wees ze er in haar memoires fijntjes op dat Peres nooit in het leger had gediend, hetgeen voor een Israëlisch politicus bepaald geen pluspunt is.

De uitspraken van Bill Clinton en Lea Rabin zijn typerend voor de uiteenlopende manier waarop in binnen- en buitenland over Peres werd gedacht. Al zijn de opmerkingen van Lea niet gespeend van rancune; haar echtgenoot was jarenlang met Peres verwikkeld geweest in de strijd om het leiderschap van de Arbeidspartij.

Rabin zelf had weinig op met de Oslo-akkoorden. Het was Peres die in 1993 bij de ondertekening in Washington zei: 'Eens voerden we oorlog omdat er geen andere keuze was. Nu is er voor allemaal geen andere keuze dan vrede.'

Shimon Peres in 1995. Beeld afp

Sluwe vos

In Israël was er aanvankelijk groot enthousiasme, zelfs euforie over de Oslo-akkoorden. De schrijver Amos Oz sprak over 'de op één na grootste overwinning (sinds de oprichting van de staat Israël, red.) in de geschiedenis van het zionisme.'

Palestijnse onderhandelaars daarentegen morden. Een van hen, Hanan Ashrawi, zei dat Peres de Palestijnen 'voor gek had gezet'. Hij had Jeruzalem, de beoogde hoofdstad van een Palestijnse staat, 'voor Israël gered', terwijl Arafat het moest stellen met gezag over de Gazastrook. In zijn lange politieke carriere is Peres ook in eigen land vaak uitgemaakt voor sluwe vos, intrigant, 'wolf in schaapskleren'. In de verkiezingspropaganda van de rechtse Likudpartij werd hij steevast als onbetrouwbaar afgeschilderd.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Yasser Arafat (L), Shimon Peres (M) en Yitzhak Rabin (R) met de Nobelprijs voor de Vrede in 1994. Beeld epa

Peres, op 2 augustus 1923 geboren als Szymon Perski in het Poolse dorp Wisniew, was een zionist pur sang. In 1934 emigreerde hij met zijn familie naar het Britse maandaatgebied Palestina en vestigde zich in Tel Aviv waar hij op school zijn latere echtgenote Sonya Gelman ontmoette. De tiener ging landbouw studeren en was een gretig lezer van de Russische klassiekers. Later zei hij dat hij een 'dromer' was, die het liefst schaapherder of dichter zou zijn geworden.

Hij sloot zich pas een jaar voor de Israëlische Onafhankelijkheidstrijd aan bij de Hagana, het ondergrondse leger dat de voorloper was van de Israëlische strijdkrachten. Als protégé van David Ben-Gurion, in 1948 gekozen als eerste premier van Israël, kreeg hij een baan op het ministerie van Defensie, waar hij snel carrière maakte.

Atoomwapens

Zijn politieke loopbaan begon in 1959, toen hij werd verkozen in de Knesset. In hetzelfde jaar werd hij door Ben-Gurion benoemd tot onderminister van Defensie. Daarop volgde een lange reeks ministersposten. In 1977 was hij, naast minister van Defensie, tevens waarnemend premier, zij het slechts enkele maanden. Als minister van Defensie gaf hij in 1976 opdracht tot de bevrijding van Israëli's die het slachtoffer waren van een vliegtuigkaping. Zijn devies was: 'Geen genade voor terroristen.' Bij de geslaagde operatie op het vliegveld van Entebbe (Uganda) kwam een van de commandanten van de speciale eenheden, 'Yoni' Netanyahu, de broer van zijn latere politieke rivaal Benjamin Netanyahu, om het leven.

In zijn jaren op het ministerie van Defensie wist hij, met steun van Frankrijk, Israël aan atoomwapens te helpen. Het leverde hem de bijnaam 'vader van de Joodse bom' op. Tot op heden is Israël het enige land in het Midden-Oosten dat over nucleaire wapens beschikt. In zijn vrees voor een kernwapen in handen van Iran heeft hij altijd aan de kant gestaan van Benjamin Netanyahu, de huidige premier.

Arbeidspartij versus de Likudpartij

Peres werd in 1977 leider van de Arbeidspartij, die prompt de verkiezingen verloor. Daarmee kwam een einde aan de alleenheerschappij van de partij sinds de oprichting van de staat Israël.

In 1984 schopte hij het voor het eerst tot volwaardig premier, zij het niet dankzij klinkende verkiezingswinst. De verkiezingen mondden uit in een patstelling tussen de Arbeidspartij en de Likudpartij van Yitzhak Shamir. In de daarop gevormde 'eenheidsregering' waren Peres en Shamir beurteling premier en minister van Buitenlandse Zaken.

Zijn ambtstermijn als premier werd alom gezien als een succes. Hij haalde het Israëlische leger terug uit Libanon, waar het in 1982 in opdracht van minister van Defensie Ariel Sharon ten strijde was getrokken tegen de Palestijnen. Peres wist de torenhoge inflatie te beteugelen.

Het tweede premierschap volgde na de moord op Rabin door een Joodse fanaticus in 1995. Peres was destijds - opnieuw - minister van Buitenlandse Zaken. Sinds de Oslo-akkoorden had hij de reputatie van 'havik tot vredesduif' te zijn getransformeerd. Feit is dat hij zich afkeerde van de uitbreiding van nederzettingen, die in vrijwel de hele wereld worden beschouwd als een obstakel voor vrede met de Palestijnen. In de jaren zeventig en tachtig had hij nog fel het recht verdedigd van Joden om zich te vestigen op de bezette Westelijke Jordaanoever.

De 'duif' Peres ontketende als premier in 1996 een grootschalige militaire operatie in Libanon, 'Grapes of Wrath' (Druiven der Gramschrap). Het was een zware vergelding voor beschietingingen op het noorden van Israël door de extremitische Hezbollah-beweging, waarbij zes Israëli's gewond raakten. Zo'n half miljoen Libanezen sloegen op de vlucht. Bijna 170 burgers kwamen om het leven, van wie een groot deel bij bombardementen op het stadje Qana.

Buitensporig gewelddadig?

Zoals vele premiers voor en na hem werd Peres door de internationale gemeenschap geconfronteerd met de vraag of de Israëlische operatie niet buitensporig gewelddadig was. De ruim twee weken durende oorlog eindigde in een wapenstilstand. Ook ditmaal was er geen sprake van een zege, militair noch politiek.

In 1996 legde Peres het in de eerste directe verkiezingen voor het premierschap af tegen Benjamin Netanyahu, met een verschil van slechts 1 procent. Gevleugeld is de uitdrukking onder Israëli's: 'We gingen met Peres als premier naar bed en stonden met Netanyahu op.'

Een jaar later riep hij een nederlaag over zichzelf af. Hij organiseerde verkiezingen voor het voorzitterschap van de Arbeidspartij, en verloor. 'Ben ik een eeuwige verliezer', vroeg een vertwijfelde Peres aan zijn gehoor. Vanuit een overvolle zaal werd 'Ja, ja, ja' gescandeerd.

Shimon Peres (L), Benjamin Netanyahu en Barack Obama tijdens diens bezoek aan Israël in 2013. Beeld ap

Een wel zeer pijnlijke nederlaag beleefde Peres in 2000 in het parlement. Hij ging op voor het presidentschap, een voornamelijk ceremoniele maar ook prestigieuze functie. Grondleggers van en strijders voor van de staat Israël als Chaim Weizman en Chaim Herzog hadden de functie bekleed.

Peres' tegenkandidaat was de vrijwel onbekende minister van Toerisme, Moshe Katsav van de Likudpartij. 'Moshe wie...?', schreef een Israëlische krant schamper over de man die de strijd aandurfde met de Nobelprijswinnaar en meervoudig premier. Katsav dacht dat hij zijn overwinning, in een geheime stemming, dankte aan afvallige partijgenoten van Peres, die in zijn politieke loopbaan nogal wat vijanden had gemaakt. Waarschijnlijker is dat ultra-orthodoxe Knessetleden niets moesten hebben van Peres, die gerekend werd tot de seculiere elite van het land. Katsav zit overigens momenteel in de gevangenis wegens seksueel misbruik.

Een nieuwe tegenslag volgde in 2005, bij verkiezingen om het leiderschap van de Arbeidspartij. Peres was favoriet, maar verloor wederom. Gefrustreerd stapte hij enkele weken later over naar Kadima, een partij die was opgericht door Likudnik en premier Ariel Sharon. 'Mijn diensttijd bij de Arbeidspartij (hij was zo'n zestig jaar lid, red.) is voorbij', verklaarde hij plechtig. Wat de overstap ongetwijfeld vergemakkelijkte, was dat Sharon Peres een ministerspost in het vooruitzicht stelde. Opportunisme is Peres nooit vreemd geweest.

Begin 2006 werd Sharon getroffen door een zware beroerte en een hersenbloeding. Peres werd genoemd als opvolger, maar de voormalige burgemeester van Jeruzalem Ehud Olmert streek met de eer.

Oudste staatshoofd te wereld

Een jaar later slaagde Peres er eindelijk in de president van Israël te worden. Hij versloeg onder anderen de huidige president Reuven Rivlin, de kandidaat van de Likudpartij. Peres was president tot 2014. In zijn laatste ambtsjaar was hij als negentigjarige het oudste staatshoofd te wereld.

Na zijn presidentschap wijdde hij zich vooral aan het eind vorige eeuw opgerichte Peres Vredescentrum in Tel Aviv. In een sober onderkomen op een druk kruispunt filosofeerde hij over een soort Benelux, een samenwerkingsverband van Israël, Jordanië en de Palestijnse staat die hem tot aan zijn dood voor ogen stond.

In interviews van begin dit jaar liet Peres zich lovend uit over de Palestijnse president Mahmoud Abbas, die hij nog kende als onderhandelaar uit de 'Oslo-tijd'. In het Duitse blad Der Spiegel zei Peres: 'Hij is een heel moedig man. Ik heb hem vaak ontmoet en rechtstreeks met hem onderhandeld. Hij wil vrede en strijdt tegen terrorisme.' Daarmee nam hij afstand van premier Netanyahu, die de Palestijnse president steevast beschuldigt van haatzaaien en het oproepen tot geweld.

Mahmoud Abbas in 2016 tijdens een bijeenkomst over vrede in het Midden-Oosten in Polen. Beeld epa

Het geweld door Palestijnen van de afgelopen maanden noemde Peres 'een revolte', mede te wijten aan het uitblijven van een Palestijnse staat. Dat die staat er komt, wanneer dan ook, staat voor hem vrijwel vast. 'Ik denk dat we vrede kunnen bereiken.'

Op sociale media circuleerden in januari al berichten over de dood van Peres. Hij ontzenuwde die via Facebook. 'Ik houd gewoon mijn dagelijkse schema aan.' Volgens freelance journaliste Yardena Schwarz was hij uiterst vitaal voordat hij in januari tweemaal in een ziekenhuis werd opgenomen, eenmaal wegens een lichte beroerte, de andere keer met hartklachten. Om half vier 's ochtends stond hij op om te lezen en op zijn hometrainer te klimmen. Klokslag half negen was hij op zijn kantoor, waar hij soms tot diep in de avond werkte.

Van zijn sterfelijkheid was hij zich alleszins bewust. In Der Spiegel: 'De enige persoon die eeuwigheid geniet, is de Messias, en die moet nog komen.'

Voor dit artikel is onder meer gebruik gemaakt van de memoires van Lea Rabin; 'Arafat. From Defender to Dictator' van Saïd K. Aburish; 'Israël versus Zion' van Salomon Bouman, en 'The Arab-Israeli Wars' van Chaim Herzog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden