De Laan van Enzovoort

De Laan van Meerdervoort in 's-Gravenhage is een van de langste lanen van Europa. Steeds opnieuw voelden gemeentebestuurders en stedenbouwkundigen de drang om de straat uit te breiden....

De Haagse loodgieter die kunstenaar werd, keert zijn rug naar 'Lange Leen'. Achter Frans de Leef dendert het verkeer over de grootste brug die 'Lange Leen' rijk is. Voor hem doemen indrukwekkende panden op. 'Ja, ja, dit is sjiek, dit is heel deftig.'

'Lange Leen' is uiteraard de Laan van Meerdervoort, Nederlands langste laan. Decennia lang ook wel spottend de Laan van Enzovoort geheten vanwege de drang van gemeentebestuurders, stedenbouwkundigen en bouwondernemers in de residentie om de straat steeds maar uit te breiden.

Pal voor de kunstenaar, op de hoek van een van de tientallen zijstraten die op de laan uitkomen, manifesteren herenhuizen zich in volle glorie. Keurig onderhouden. Louis Couperus kan ieder moment komen aanlopen. Dit is het Indisch stukje van de Laan van Meerdervoort. De Leef (53), die Haagse architectuur vereeuwigt op zeefdruk, wijst de zijstraat in. 'Daar, op die hoek, woonde mijn Indisch vriendinnetje. Het was ondenkbaar in die tijd: een gewone jongen uit de Schilderswijk die iemand uit dit deel van Den Haag ontmoette.'

Van de Indische sfeer is niet veel meer te merken. De tand des tijds heeft wreed toegeslagen, zoals op zoveel andere plekken op een van Europa's langste lanen. 'Er is zelfs geen enkel Indisch restaurant meer te vinden', jammert Marnix Rueb (47), striptekenaar en geestelijk vader van de immer grofgebekte Haagse Harry. De Leef: 'Dit deel van de laan oogt nog chic. Maar een paar hoeken verder, richting het Regentesseplein, zien de huizen er gewoontjes uit.'

Het is het imago dat de Laan van Meerdervoort al jaren meedraagt. Dat van brute scheider van rijk en arm Den Haag. Wie aan de ene kant van de laan woont, in wijken als Duinoord en het Statenkwartier, is ingezetene van statig 's-Gravenhage. Daar zijn de herenhuizen op zand gebouwd en rijk geornamenteerd. Wie zuidelijker van de laan woont, dieper de stad in, leeft in 'gewoon' Den Haag. Armer Den Haag. Met zijn huizen op veengrond, bevolkt door arbeiders.

De Laan van Meerdervoort als kilometerslange stadsmuur. 's-Gravenhages eigen Berlijnse Muur. Rueb: 'Je wordt afgerekend op het deel waar je bent opgegroeid. Ik kom uit het Benoordenhout, ten oosten van de laan. Tot mijn twintigste kwam ik niet buiten die wijk. Je kwam niet in aanraking met mensen uit bijvoorbeeld de Schilderswijk.'

De Leef: 'De laan vormt de scheiding tussen hoeden en petten.' Komt Haagse Harry, die sinds vorige maand bezoekers rondleidt op het on line-archief van het Haags Gemeentearchief, eigenlijk wel in bepaalde wijken die aan de Laan van Meahdahvoaht grenzen? Rueb: 'Natuurlijk niet! Wat heeft hij nou te zoeken in die dure Vogelwijk? Niets toch? Alsof hij van een andere planeet zou komen als hij er doorheen zou wandelen. In het echt gaat het er ook zo aan toe.' De Leef: 'Ik doe toch anders boodschappen in het deftige Statenkwartier dan in mijn eigen buurt. Niet dat het veel uitmaakt, hoor. Want ook in het Statenkwartier is mijn fiets een keertje gejat. Kan je nagaan.'

Op stap door de Laan van Meerdervoort met twee bekende Hagenezen die er zelf vlakbij wonen. Ooit de woonstraat van zoveel andere bekende Haagse burgers, zoals Hendrik Willem Mesdag, de schilder wiens woonhuis en museum nog altijd de laan sieren. Dit jaar is het precies een eeuw geleden dat de verwoede kunstverzamelaar zijn bonte collectie overdroeg aan de staat.

Wandelen door de laan is als het beleven van anderhalve eeuw Haagse geschiedenis. Niet in de laatste plaats vanwege de diverse bouwstijlen die steeds in de straat werden geïntroduceerd wanneer wederom tot de zoveelste verlenging was besloten. Van neorenaissance, zoals het Vredespaleis en talloze herenhuizen, tot indrukwekkende Jugendstil-panden. Om uiteindelijk te eindigen in de fantasieloze vormgeving van de 20ste-eeuw waarmee het einde van de laan thans is volgebouwd. Chic begonnen, in middelmaat geëindigd.

De buurten waarop de laan nu dood loopt, dicht tegen het Westland aan, hebben niets gemeen met de wijken waar de historie van de Laan van Meerdervoort ooit begon. Waar de grandeur van de 19de-eeuw nog in de lucht hangt. Aan het eindpunt, rond buurten als Waldeck en Bohemen, had de laan net zo goed een andere naam kunnen hebben.

Steeds moeten fungeren als bron voor de uitbreiding van de stad is het levensverhaal van de laan. De Leef: 'Het mooie van de laan is dat je zo goed kunt zien hoe de stadsuitbreiding in Den Haag zich in al die jaren heeft voltrokken.' Vanaf de tweede helft van de 19de-eeuw schoof de laan steeds meer in westelijke richting op omdat het overvolle 's-Gravenhage naar meer ruimte snakte.

Waar weilanden, buitens en een enkele hoeve stonden, zoals hoeve Meerdervoort, verrezen wijken zoals het Zeeheldenkwartier. Groepen beleggers kochten stukken land op en bouwden vanaf 1870 voorzichtig de eerste straten met hoge, ruime herenhuizen. Zo verrees rond de Anna Paulownastraat, vlakbij het begin van de Laan van Meerdervoort, een buurt voor rijke Hagenaars, zoals bankiers.

Om de hoek, op de laan zelf, bouwde bankierszoon Mesdag in 1870 zijn woonhuis, gevolgd in 1887 door zijn eigen museum. De laan was toen nog maar schaars bebouwd. Vier decennia later, was de Laan van Meerdervoort echter al vele kilometers in westelijke richting opgeschoven, niet ver van waar ze tenslotte zou eindigen, vlakbij Kijkduin. Aan de architectuur is te zien dat het toen economisch mindere tijden waren.

Door deze gefaseerde ontwikkeling heeft de laan ook op het gebied van bevolkingssamenstelling een divers karakter gekregen. Langs de laan ontstonden buurten die flink van elkaar verschilden waar het om het inkomen van de bewoners ging. Zo is de afstand tussen de met villa's volgestopte Vogelwijk, die zich ten noorden van de laan bevindt, en het zuidelijker gelegen 'gewone' Regentes-Valkenbos fysiek niet groot, maar wel in rijkdom. Ondanks het feit dat het rustige Valkenboskwartier lange tijd als een van de betere buurten van de stad gold.

De Leef: 'Toen ik dertig jaar geleden naar Regentes-Valkenbos verhuisde, zei mijn baas: zo, zo, ga je op stand wonen? Ik woonde toen nog in hartje Schilderswijk. Dit is nog steeds een van de leukste wijken van Den Haag. Je vindt er iedereen: Turken, Marokkanen, Surinamers. Maar in tegenstelling tot wijken als de Schilderswijk zijn alle groepen gespreid over de hele buurt.'

De Leef en Rueb leiden tegen het einde van de ochtend, in de bittere kou, rond op de laan. Te beginnen met hun 'eigen' stukje: rond de Fahrenheitstraat. Bioscoop Westend staat er al lang niet meer, wel nog de dansschool. De Leef: 'Half Den Haag kwam over de Laan van Meerdervoort hier naar toe om er te leren dansen.'

Het plotselinge verschil in bouwstijlen op dit deel van de laan kan niet groter zijn. Rijk versierde panden met erkers, houten balkons en bogen, gebouwd rond 1900, 1910, houden abrupt op. Wat volgt, meters verderop, is saaie jaren-dertigbouw met lage, kleine huizen.

De Leef tuurt naar de overkant, naar een serie herenhuizen en rijk versierde Jugendstil-panden. 'Het is nog goed te zien dat deze huizen zijn gebouwd in kavels. Van een blok woningen was er eentje namelijk altijd de mooiste. Daar ging de aannemer zelf wonen. De gevels zijn prachtig, maar van binnen zijn ze eigenlijk niet eens zo bijzonder. Typisch Haags: van buiten bont, van binnen stront.'

'Sodeju, wat mooi!' Rueb valt bij het betreden van Laan van Meerdervoort nummer 155 van de ene verbazing in de andere. 'Nooit geweten dat dit hotel er was, joh.' Hier hebben ze het wel erg bont gemaakt. In een deftig pand uit 1890, de rijkere periode van de laan, kunnen hotelgasten sinds september voor de som van 425 euro per nacht de sfeer van weleer proeven. Hoge, barokke plafonds, dito inrichting. Binnen ruikt en voelt het naar de Mesdag-tijd, buiten gaat het jachtige leven van 2003 zijn gewone gang.

'Waarom zou dit niks voor Haagse Harry zijn', grapt eigenaar Guido van den Elshout (53) van hotel Haagse Suites wanneer Rueb roept dat dit veel te hoog gegrepen is voor zijn stripfiguur. Van den Elshout: 'Harry kan hier toch een een keer lekker uit zijn dak gaan?' Rueb: 'Ja, ja, van zijn uitkering zeker.'

In een gebouwtje op de binnenplaats, met uitzicht op de Japanse hoteltuin van Dick Beijer, toont de zakenman oude foto's van begin deze eeuw. Toen reed de Westlandsche Stoomtram nog achter de huizenrij van de Laan van Meerdervoort, tot waar nu het Vredespaleis staat. In de jaren twintig, toen de tram al verdwenen was, kocht Van den Elshouts overgrootvader het binnenterrein waar hij onder andere paarden hield. Sinds 1995 is er weer een Van den Elshout terug op de laan.

Van den Elshout: 'Gelukkig zijn ze overal bezig met het opknappen van dit soort panden. Met dit hotel willen we weer de sfeer terugbrengen van toen. Ik heb nog getwijfeld; moet je dit wel doen in zo'n klein pand? Maar dat is juist de kracht van dit hotel: het historische karakter, de hoge plafonds, de ornamenten. Alleen moet je wel een beetje gek zijn. Het kost klauwen vol geld.'

Rueb: 'Als Haagse Harry de lotto heeft gewonnen, komt hij wel een nachtje slapen.'

Wandelend naar Museum Mesdag, niet te verwarren met het Panorama Mesdag iets verderop, passeert het tweetal de karakteristieke torentjes van gymnasium Haganum. Rueb, die op het atheneum in de buurt zat, trekt een vies gezicht. 'Kouwe kak-school!' Het in neorenaissance-stijl opgetrokken gebouw, ontworpen door rijksbouwmeester J. van Lokhorst, wordt niet zelden door toeristen aangezien voor het Vredespaleis.

Iets voorbij bioscoop Metropole, die mogelijk verdwijnt, en flat Oldenhove, waar ooit hoeve Meerdervoort lag, doemen het museum en het woonhuis van Mesdag op. Voor het eerst in jaren zijn ze er weer op bezoek. De Leef, temidden van zeegezichten: 'De gemiddelde Hagenaar komt hier niet. Hagenaars hebben toch geen historisch besef? Want wat hebben wij nou voor stad? Tot 1860 speelde alles zich binnen de grachten af. Pas daarna kwamen de industrie en de arbeiders.' Rueb: 'Haagse Harry voelt zich hier niet thuis. Moeten die schilderijen niet een keer worden afgestoft?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.