De kwestie: is gok op angstindex giftigste derivaat ooit?

Beeld de Volkskrant

In 2003 bedacht een van de slimbo's van Goldman Sachs de VIX (volatiliteitsindex) waarmee de turbulentie van het beursklimaat kon worden gemeten. Als de koersuitslagen groot waren - de ene dag vele procenten hoger, de volgende dagen weer vele procenten lager - duidde dat op veel turbulentie. Als de beurs in een rustige rechte lijn steeg of daalde betekende dat lage volatiliteit.

De VIX kreeg al snel de bijnaam angstindex (fear index). Continu kon met de VIX de exacte hartslag van de beleggers worden bepaald. Indien ze gauw geneigd waren de paniekknop in te drukken om te kopen (uit angst winst te missen) of te verkopen (uit angst voor een verdere koersval), steeg ook de VIX.

Bij extreem beursweer, zoals tijdens de kredietcrisis, kon de barometer op tilt slaan. Het laatste jaar waren er echter nauwelijks grote koersuitslagen. Het beursklimaat was een toonbeeld van stabiliteit en de VIX zakte steeds verder weg.

Maar zoals bij alle barometers is de VIX een eigen leven gaan leiden. Er kwamen financiële producten op de markt - derivaten - waarmee beleggers zich konden indekken tegen groeiende of afnemende marktturbulentie. Banken gingen bemiddelen tussen partijen die deze derivaten wilden kopen en verkopen.

Vooral hedgefondsen, die de hefboomwerking van derivaten graag benutten om buitensporige winsten te halen, deden massaal een gokje op toekomstige beleggerspaniek. Net zoals ze met zogenoemde credit default swaps (cds), verhandelbare verzekeringen tegen wanbetaling, tijdens de kredietcrisis gegokt hadden op de instorting van de Amerikaanse huizenmarkt en tijdens de eurocrisis drie jaar later op de markt van Grieks staatspapier.

Ooit noemde Warren Buffett derivaten financiële massavernietigingswapens. Op de VIX zijn er vele massavernietigingswapens gecreëerd die initialen als VXX en VXZ hebben gekregen: hefboomproducten op trackers en sprinters. De gevaarlijkste (of giftigste zoals dat in het financiële circuit heet) wordt de XIV genoemd - de omgekeerde VIX. Dit derivaat maakt het mogelijk om short te gaan in de VIX of erop te gokken dat de angst onder beleggers op een toekomstig tijdstip verder zal zijn gedaald. Hedgefondsen zouden voor miljarden aan deze derivaten in de markt hebben gezet.

Toen de koersen vrijdag op Wall Street begonnen te dalen onder invloed van een hogere rente, moesten hedgefondsen hun eigen posities indekken met futures waarmee ze de val van beurindices, zoals de Dow en S&P 500, vele malen versterkten.

Hierdoor trad, zoals dat in de de VS wordt genoemd het effect van tail-wags-the-dog op: in plaats van dat de hond de staart laat kwispelen, zorgt de staart ervoor dat de hond zelf als een gek gaat schudden.

Dinsdag besloot Credit Suisse de handel in XIV te stoppen, omdat het product ineens zinloos zou zijn. Dat had de VIX-slimbo van Goldman Sachs al veel eerder geroepen.

Reageren? p.dewaard@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden