De kür naar Boeddha, via de Cherryflip

'En wie bent ú?' Tot en met zondag is Joan Haanappel weer even de koningin van Dubbele Rittberger & Drievoudige Axel: bij de WK kunstrijden in Birmingham....

DAT IS nou typisch Hollandse botheid. Zit ze met een pilsje onderuitgezakt te kletsen na zevenenhalf uur live uitzending, mind you, douwt ineens zo'n jonge flierefluiter met een idiote ijsmuts op een microfoon voor haar gezicht. Stelt zich niet voor, maar verlangt met draaiende camera commentaar op de Nederlandse wanprestaties bij het EK kunstrijden in Dortmund. Echt VPRO-ongein, riep ze nog. Of mevrouw Haanappel zelf nog een bijnaam had, vroeger? Nou die had mevrouw Haanappel! Kippepeer, noemden ze haar op school. Haanappel-Kippepeer, vat je 'm?

Die voornaam Joan konden ze vroeger in de klas trouwens al helemaal niet uitspreken, het werd Sjoon of Joon. Een plaatselijke journalist schreef honend dat er een achtjarig meisje in de Haagse Hokijhal schaatste dat door haar ouders 'alvast Joan genoemd is, maar ze zal wel gewoon Johanna heten'.

Wat haar nú zo aan Nederland stoort is dat negatieve, dat kritische op tv, vooral waar het sportinterviews betreft. En maar dóórzaniken. Laat mensen toch met rust, verdorie! Speciaal dat ene duo, nee geen namen alsjeblieft, is op het onbeschofte af. Niet om heimwee naar Holland van te krijgen, zulke beelden. Van de week was ze trouwens nog even overgewipt en het leuke is dat ze op straat niet meer herkend wordt.

Leuk? Ja, dat is leuk! Rustig door Amsterdam lopen en geen hond die naar je kraait. Qua achtergrondmuziek ben je uiteraard nog wel aanwezig, maar na al die jaren eindelijk verlost van die ver-schrik-ke-lij-ke inbreuken op je privacy. Luister ik wel?

Als beste commentator is ze uit de bus gekomen bij de Winterspelen in Lillehammer. Theo Reitsma zei nog: jaja, dat mag best eens gezegd worden. Jongens van de schrijvende pers hadden van hun vrouwen thuis ook gehoord: Joan, je doet het zo verschrikkelijk leuk. Maar wat doet de NOS vervolgens? Die scheept je doodleuk af met 45 minuten na middernacht. Europese kampioenschappen of wereldtitel, maakt ze niet uit. En als dan het beste doelpunt van die avond zoveel keer herhaald wordt, gaat dat allemaal nog van je tijd af ook.

Ze bedoelt het niet bitter, maar kunstrijden is voor de NOS maar wegwerpsport. Ze kan nòg zo haar best doen, en dan blijkt het geld gewoon op! In tegenstelling tot Eurosport, waar ze alles integraal uitzenden. Dus ja, op het moment suprême zat ze als commentator bij Eurosport en dat vond de NOS heel vervelend. Maar zo'n NOS kan haar niet voor drie weken in het hele jaar vasthouden. Dat zou geen Arbeidsgerecht goedkeuren. Joan Haanappel is daar een haartje betoeterd.

Het zijn weer de hoogtijdagen van de Dubbele Rittberger, de Lutz, de Flip, de Chalchow, de Cherryflip en de Drievoudige Axel. Zo'n opsomming leest weg als de menukaart van een ijssalon. Men is verslaafd of niet. Hogeschool-acrobatiek op de schaats voltrekt zich volgens voorschrift van de desbetreffende naamgever. Men springt, grofweg gezegd, nu eens links achterwaarts naar buiten, of andersom; dan eens achterwaarts-buitenwaarts, dan wel binnenwaarts (met of zonder inhaken), of naar voren, met alle varianten van dien. Men moet er wel de leeftijd voor hebben.

Glitterrokjes, circusachtig geschetter, halsbrekende escapades en bij menig tv-kijkster kan heimwee naar het verloren slankheidsideaal weer toeslaan. Joan Haanappel (1940) resideert bij dit virtuositeitstreffen van Spartaans gedrild bloot als de Alma Mater van een sprookjeswereld. Ze geniet zonder twijfel het aanzien van een vorstin. Ze is immers de gratie van weleer; vier keer Nederlands kampioene, drie keer derde bij de EK, en nummer vijf bij zowel WK als Olympische Spelen. Weliswaar in de schaduw van Sjoukje Dijkstra, maar die belichaamde in veler ogen meer Hollands welvaren.

'Kijk, zó.' Een helft van de zebralegging verheft zich van de immense bank. Vóórdoen gaat moeiteloos, maar de ijzers heeft ze in geen eeuwen onder gehad. Ze heet mrs Carroll tegenwoordig. Haar man is in zaken. Na omzwervingen via Australië en Engeland moet ze, net als haar beide katers, nog wennen aan haar villa te Wezenbeek-Oppem in het Brusselse. Veel glas, smetteloos tapijt. Schaterlach als ongerechtigheid aan de voetzool van de bezoeker blijkt te kleven. Het huis is nog niet op orde. Gek word je van die mannen die een ruit opmeten en na een maand met glas komen aanzetten dat niet past.

Ze wil sowieso naar Sydney terug, later.

Nederland? Gelééfd werd ze er. Tot haar 33ste in hotels gewoond als ster van de ijspiste, eerst bij de Wiener Eisrevue, later bij Holiday On Ice. Altijd maar kijken: zit m'n schmink wel goed? Een heel gejaagd bestaan. Toen ze naar Australië vertrok, was er weer tijd om zich met mensen bezig te houden. Ze is minder egocentrisch geworden. Haar Julian kende ze al sinds 1980. Niet eens een kerstkaart stuurden ze elkaar, in het begin.

In Sydney heeft ze haar Nederlandse paspoort behouden. Uit trots. We zijn immers een leuk volkje, dat het sinds de Verenigde Oostindische Compagnie verdraaid goed doet. Presteren, daar zijn we goed in. Daar gaat het toch om.

Gedwongen heeft haar vader haar nooit tot prestaties. Hij was ijsdanser geweest. Zat in stofzuigers en gasfornuizen. Heeft veel in haar opleiding geïnvesteerd. Zo veel, dat ze dacht: dóórzetten Joan. Niet dat ze stampvoette, voordat ze jaar in jaar uit voor schooltijd haar verplichte figuren draaide. Ze bezat voldoende eerzucht om schoolfeestjes te missen. Maar altijd was er dat enorme gebrek aan zelfvertrouwen. Dat is ze niet kwijtgeraakt. Nog steeds zal ze niet juichend naar een feestje gaan. Maar nu heeft ze eindelijk een fantastische man die weet hoe je zelfvertrouwen kunt opvijzelen.

Misschien heeft het streven naar perfectionisme haar parten gespeeld in 1959. De Europese titel lag bij wijze van spreken op een presenteerblaadje. Ze liet het afweten. Davos, dat was haar Waterloo, dat is goed uitgedrukt. Een klap, ook voor thuis. Haar vader had het liefst gewild dat ze Olympisch kampioene en minister-president tegelijk geworden was. De prof-status vond hij maar niks. Met tegenzin zette hij z'n handtekening onder haar contract met de Wiener Eisrevue. Negentien jaar was ze. Hupsen in tijgerpakje met pluimen.

Van hotel naar hotel, een eenzaam bestaan. Ze had een poedeltje. Later een Porsche, een dámes-Porsche. Ze soupeerde met Henk van der Meyden. Die schreef haar min of meer toe naar een eigen tv-programma bij de TROS. Over dingen die 'in' waren. Joan Inn. En voor je het weet ben je publiek bezit. 'De bladen' schrijven wat ze willen, zo van: Haanappel is een femme fatale. Die leeft er maar op los. Die zet mannen als afdankertjes bij het grof vuil. Allemaal kletskoek uit de mond van zogenaamde goeie vrienden. Mag de bandrecorder uit, alsjeblieft?

Met de een verloofd geweest, met de ander getrouwd, aan de derde half gelieerd. Norbert, Fred, Rennie, Berry, Robert, Jean-Jacques: de handvol namen in de knipselmap is vergeeld, ze wil ze niet meer hóren. Als je bekend bent, trek je blijkbaar de verkeerde types aan. Je wordt vergeleken met Liz Taylor, als je op de tv komt. Dan kwam er weer een man die zijn liefde verklaarde, maar wel eiste: nu moet je van het scherm af, want je bent met mij getrouwd. Eerst vinden ze het enig dat je een paradepaardje bent, maar zodra het huwelijk gesloten is, moet die poespas afgelopen zijn.

Bekend zijn, dat benauwde haar zelf al genoeg. Ze ging in Den Haag stappen met een vriendin, deed een pruik op om van het geduvel af te zijn, en wat hoort ze? 'Heeft iemand je wel eens verteld dat je op Joan Haanappel lijkt? Wat een klérewijf is dat.' Dat doet zeer, erg zeer. Toen ze een programma had bij de AVRO, kwam ze in de gang types tegen die door Privé betaald waren om bekende Nederlanders in de gaten te houden. Terwijl ze persoonlijk nog zo goed met Henk zèlf overweg kon. Hoe het echt met haar zat, heeft ze hem maar opgebiecht alvorens naar Australië te vertrekken. Anders krijg je overal van die rare verhalen, toch?

Met Sjouk was ze ook héél goed. Altijd? Riep ze destijds niet dat Sjoukje Dijkstra in Squaw Valley (1960) door de jury was bevoordeeld ten koste van ene Joan Haanappel? Haar geheugen laat haar even in de steek. Ach, dat punten-gedoe was vaak machtsstrijd tussen juryleden aan weerszijden van het IJzeren Gordijn. Luister: met haar tegenpool poeslief de kleedkamer gedeeld bij Holiday on Ice, niks aan de hand, hoor. Alleen: in de shows kwam Haanappel beter uit de verf dan Dijkstra, hè. Niet doordat ze beter schaatste, maar doordat ze betere nummers kreeg.

Ze zei: 'Luister Sjoukje, jij was een betere amateur, jij springt tien keer zo hoog als ik, je bent een betere atlete ook, maar ik ben nou toevallig beter geschikt voor dit vak. Jij hebt de Olympische gouden medaille en dit ligt mij ietsje beter misschien. Dan hebben we allebei toch wat? Daar nemen we een wijntje en een visje op.'

'Als een wervelwind, als bruisende champagne, stormt de zwarte schoonheid, omstuwd door aanbidders, over het ijs', juichten de kranten. 'Haar parelende lach doet de toeschouwer rechtop zitten en het ijs bijkans smelten.' Zelf ging ze ook schrijven. Voor Accent, wekelijkse spreekbuis van Hans Knoop. Een plaatje maakte ze, in navolging van het schaatsduo Kilius-Bäumler: 'Ik hou van de winter, al duurt ie ook lang.' Ze zingt het voor. Het klinkt als de Wezenbeek-Oppem-blues in een klooster. Eigenlijk had ze een tweede Audrey Hepburn willen worden.

'En wie bent ú?' Hij vroeg het echt, de penningmeester van de KNSB. Het overkwam haar bij de EK in de Westfalenhalle te Dortmund. Ze had zojuist onze eigen Monique van der Velden opbeurend toegesproken. Ze had gemopperd op schaatsbobo's die kunstschaatsen als een ondergeschoven kindje beschouwen. Ze had urenlang met haar koptelefoon op zinnen gezegd als: 'Al is deze mevrouw Butyrskaya technisch wat minder, een derde plaats zit er wel in. Maar ik heb het niet voor het zeggen, dat weet u.' Bij het zien van sommige hoogstandjes denkt ze: blij dat ik niet meer hoef!

Commentaar geven is ongeveer het leukste wat er is. Maar ook ontzettend gevaarlijk. Je kan het nooit iedereen naar de zin maken thuis. De een zegt: ze praat er doorheen. De ander vindt dat je juist te weinig zegt.

Eurosport laat evenementen vaak uit de studio in Parijs verslaan, maar Joan Haanappel wilde per se op locatie: om bij EK in Dortmund en WK in Birmingham niet de aansluiting met de sport kwijt te raken. Wat kan je anders nog toevoegen aan wat de kijker al voor z'n neus krijgt? Je moet met deelnemers kletsen, atmosfeer opsnuiven. De NOS geeft slechts een samenvatting. En bij wie speelt de NOS graag leentjebuur? Ze nam live wraak: 'Dit ter kennisname van mijn papegaai in Hilversum.'

Als ze bij de tv je stoelpoten kunnen omzagen, zullen ze het niet nalaten. In het Gooi, overal. Dat is inherent aan het niet zo frisse wereldje. Dat heeft ze gemerkt toen ze aan Das Aktuelle Sportstudio van het ZDF meewerkte. Maar als Henk Terlingen zei 'dat heb je verrot slecht gedaan', dan was dat geen kinnesinne. Henk was een grote steun. Na zijn dood is ze een boek over boeddhisme gaan lezen. Er zijn geesten die je beschermen, heus. Ze heeft zoveel nare dingen ondervonden, een ernstig auto-ongeluk overleefd. Ze weet zeker dat opa hierboven haar beschermt.

Ze heeft pas laat de innerlijke rust gevonden. Geen hoge telefoonrekeningen meer. Want dan ging het niet goed met haar. Ze kan beter naar mensen luisteren. Beter nadenken. Ze heeft een programma-idee bedacht voor de commerciële tv in Vlaanderen. Nee, ze kan er nog niets van prijsgeven. Maar Henk Terlingen zou trots op haar geweest zijn. Apetrots.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.