De kunstjes van een aangeklede aap

Toen de Britse zoöloog Desmond Morris in 1967 zijn populaire boek De naakte aap publiceerde, was menigeen een beetje geschokt....

De mens van filosoof Daniel C. Dennett was een beetje anders. Dennett benadrukte de ingewikkeldheid van het menselijk brein, uniek in het dierenrijk vanwege het hoge bewustzijnsniveau dat het kan genereren. Maar wél een brein dat in principe is na te bouwen als daarvoor de geëigende geavanceerde computertechnieken beschikbaar zouden komen. De menselijke geest als supercomputer dus.

Ziedaar twee visies die behoorlijk invloed hadden en hebben op het wetenschappelijk denken over de Homo sapiens. Hetzelfde geldt voor een iets modieuzere tak van denksport: de genetica. Met name de bekendmaking van het gehele menselijk genoom in 2001 was een stimulans om het onderzoek naar de complexe werking van ons erfelijk materiaal krachtig voort te zetten.

Alledrie mooie wetenschap, maar als mensvisie ook erg beperkt, schrijft prof. dr. Flip G. Droste, emeritus hoogleraar algemene taalwetenschap aan de Katholieke Universiteit Leuven. De mens is veel meer dan een verzameling driften, een superieure denker, een ingenieus genenpakket dan wel een theoretisch model dat van één van die noties is afgeleid, stelt Droste in zijn inleiding van het boek Het neefje van de aap. De Homo sapiens is bijvoorbeeld ook een vat vol emoties en creativiteit die kunst en religie voortbrengen.

Dat lijkt een open deur, maar dat is in dit geval wat snel geconcludeerd. Het neefje van de aap is een bundel doorwrochte opstellen, geschreven door veertien onderzoekers van de Leuvense universiteit uit verschillende vakdisciplines. Onder redactie van Droste doen zij gezamenlijk een poging zo veel mogelijk aspecten van het menselijk leven in kaart te brengen.

Ze beginnen bij het begin. Een reeks toevalligheden in de kosmos - een niet te sterke, niet te zwakke zon onder andere - maakte het mogelijk dat er een vaste planeet ontstond met vloeibaar water, voorwaarde voor het begin van leven. Een wereldomvattende ramp, vervuiling van de aardse atmosfeer met zuurstof, leidde tot de komst van hogere levensvormen, waaronder de primaten.

Vele miljoenen jaren later ontstonden mensachtigen op Afrikaanse savannen, waar rechtop lopen handig was.

Waartoe dit kon leiden, staat in het tweede deel van het boek. Zo wordt het functioneren van het menselijk visueel systeem beschreven: de ontwikkeling van echte ogen uit primitieve voorgangers en het verband tussen menselijk gezichtsvermogen en taal. Andere opstellen analyseren uitvoerig de verschillen tussen dierlijk en menselijk taal- en denkvermogen.

Het neefje van de aap besluit met een reeks artikelen over de menselijke samenlevingen. Het gaat over oude beschavingen waarin geleidelijk staten ontstonden met een politieke kaste, over de industriële revolutie en de mondialisering. Ten slotte komen kunst en religie aan bod.

Baanbrekende, nieuwe inzichten bevatten al die verhalen niet. Dat geeft niks: Aha'-Erlebnisse kun je ook krijgen van gevestigde wetenschap, van de combinatie van beproefde inzichten, van het op een rijtje zetten van al die verschillende aspecten van het menselijk leven. Mits dat verhelderend wordt gepresenteerd.

Maar juist aan die helderheid mankeert het een en ander in dit boek. Een flink aantal opstellen, hoewel lang niet allemaal, gaat gebukt onder een overvloed aan technische details en vaktermen die de toegankelijkheid niet bepaald bevorderen. Een wat steviger eindredactie had hier goed werk kunnen verrichten. Desmond Morris zou er wel raad mee hebben geweten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden