De kunst van het niet weten

Sinds het BNN-programma De Lama's is improvisatietheater populair. Acteurs met een onmogelijke opdracht het podium op sturen: waarom werkt het zo goed?

'Hallo. Moet je ook naar Groningen?''Ja.'(...)'Wacht, toen ging de trein naar Groningen natuurlijk vanaf hier, maar is dat nog steeds zo?'

'Nee, niet meer, maar dat maakt toch niet uit?'

'Deze gaat naar Maastricht, dat is iets heel anders! Gevoelsmatig!'

'Dan doen we toch alsof we naar Groningen gaan?'

(Bits) 'Ja! We doen toch al alles alsof. Prima.'

Het publiek lacht om de eerste zinnen van de scène Liefde op het Spoor uit het nieuwe seizoen van het improvisatieprogramma De Vloer Op (Omroep Human). Acteurs Eva Van Der Gucht en Guy Clemens spelen een echtpaar in huwelijkscrisis. Hun relatietherapeut heeft de twee opgedragen hun eerste ontmoeting na te spelen, zodat de vonk misschien opnieuw overslaat. Dat ene gegeven is alles wat de acteurs opgedragen krijgen, verder staat niets vast. En dat is precies de aantrekkingskracht van improvisatie-acteren, denkt Peter de Baan, regisseur en bedenker van De Vloer Op. Waarom werkt improvisatie zo goed?

De Baan: 'Het grijpt mensen bij de strot als acteurs zo'n onmogelijke opdracht van mij tot een verhaal weten te improviseren. In een film weet je dat alles is gemonteerd, hier ontstaat alles in het moment zelf.'

Actrice Saskia Temmink doet al sinds 2000 mee aan De Vloer Op. Ook zij denkt dat de spanning van improvisatie vooral aan de verwachtingen van het publiek ligt. 'Mensen hebben meteen allerlei associaties bij de opdracht. Onze taak is om wel die opdracht te spelen, maar er altijd een verrassende draai aan te geven.'

Volgens Temmink is het helemaal niet erg als acteurs het tijdens een improvisatie soms even niet weten. 'Dan benoem je dat gewoon: 'Nou, ik weet even niet wat ik hierop moet zeggen', of: 'Wat denk je nou zelf?' Je zegt dat dan als personage én als acteur, die twee niveaus liggen dicht bij elkaar. Het publiek mag best doorhebben dat de acteurs zoekende zijn, dat is juist spannend.'

Bij 'gewone' toneelvoorstellingen is de spanning van 'het moment' soms weg, denkt acteur Koen Wouterse, actief bij improvisatietheater De Nachtgasten. 'Alle theatermakers kennen het: in de generale repetitie doet een acteur onverwacht iets heel moois, maar als de voorstelling eenmaal af is, krijg je dat gevoel van die briljante generale niet meer terug. Daarom zijn openbare repetities zo populair: het publiek ziet dat de acteurs op scherp staan.'

Sinds 2009 trekken Wouterse, Niels Croiset en Yorick Zwart als De Nachtgasten door het land met wisselende gastacteurs. De acteurs hebben in plaats van een tekst een persoonlijk verhaal en een geheim, dat ze vlak voor de voorstelling te horen krijgen. Zij krijgen drie uur de tijd elkaars geheim te ontrafelen, maar mogen zelf bepalen hoe ze dat doen. Het publiek kent vanaf het begin alle geheimen.

Voor de acteurs is het bij De Nachtgasten vooral de kunst een lange spanningsboog op te bouwen. Wouterse: 'Het mooist is het als de toeschouwers muisstil zijn. Ze zien acteurs gaandeweg hun rollen aannemen. En omdat zij al weten waar het naartoe moet, voelen ze zich bijna verantwoordelijk voor het verhaal. Als dan eindelijk een geheim wordt blootgelegd - het ik-hou-eigenlijk-van-je-broermoment - is dat een opluchting voor de zaal.'

De methode van De Nachtgasten is een uitzondering: improvisatietheater staat in Nederland niet bekend vanwege lange spanningsbogen en serieus acteerwerk. De theatervorm kreeg pas echt een boost door het BNN-programma De Lama's. Met veel succes gingen De Lama's op zoek naar de lach. Met De Grote Improvisatieshow zetten ex-Lama's Ruben van der Meer en Tijl Beckand deze ambitie voort, afgelopen winter op RTL en nu in het theater.

Waarom is improvisatiecomedy grappig? 'Omdat het spontaan ontstaat', denkt theaterrecensent Joris Henquet (onder meer de Volkskrant en VARAgids): 'Want als je achteraf bedenkt wat de clou was, is het vaak helemaal niet zo grappig.'

En toch werkt het, zegt Henquet. 'Ook bij cabaret en stand-up lacht het publiek het hardst om geïmproviseerde grappen waarin het publiek een rol speelt. Hoewel ze hun voorstellingen uitschrijven, kiezen cabaretiers als Theo Maassen er toch altijd voor wat te improviseren met de eerste rij.'

Tijl Beckand: 'Er is voor een bezoeker een groot psychologisch verschil tussen de zaal ingaan en weten dat alles al bedacht is, of weten dat alles wat je gaat zien nog bedacht gaat worden.' Op die manier komt improvisatie dichtbij 'de essentie van humor', denkt Beckand. 'Je lacht altijd om iets omdat je niet wist dat het ging komen. Als ik bijvoorbeeld zeg: alle mannen die ouder worden gaan op Sean Connery lijken. En alle vrouwen die ouder worden? Die gaan ook op Sean Connery lijken. Jij moet nu lachen, omdat je dit niet verwachtte.'

Improvisatietheater is grappig omdat het de acteurs ook maar overkomt, zegt Tim Zeegers van het collectief Op Sterk Water. 'Het moet kwetsbaar zijn, als het is ingestudeerd, werkt het niet. Dat hebben mensen meteen door.' Een onderdeel van de show van Op Sterk Water is het improviseren van een lied en een sketch over het leven van iemand uit het publiek, zonder diegene van tevoren te kennen. Elke keer als een feitje - bijvoorbeeld het beroep - niet klopt, mag het slachtoffer op een toeter blazen en proberen de spelers een andere tekst. Het 'Lied voor Ellen' van Op Sterk Water (te zien op YouTube): 'Jij doet de administratie.' (toet) 'Jij neemt de telefoon op.' (toet) 'Jij doet... niks wat met communicatie te maken heeft (stilte), maar je brengt de koffie rond voor dikke mannen.' (toet).

Ook bij De Vloer Op eindigen veel scènes in een grap, maar van regisseur De Baan hoeft dat eigenlijk niet zo: 'Dat is het enige waarin ik acteurs soms bijstuur tijdens de pauze. Voor een acteur die met doodsangst op die vloer staat, is het een beloning als het publiek lacht. Ze klampen zich daaraan vast. Maar soms is het mooier als een scène juist heel elementair en kaal wordt gespeeld.'

Dat improviseren werkt, is niks nieuws. Griekse mythes als de Ilias en de Odyssee werden oorspronkelijk al improviserend overgeleverd door rondtrekkende vertellers. Ook de commedia dell'arte, gemaskerde, Italiaanse volkstoneelstukken tijdens de Renaissance, werden grotendeels geïmproviseerd door acteurs die hun leven lang dezelfde rol speelden.

Rond 1800 kwamen grotere, literaire voorstellingen in zwang. Schrijvers en regisseurs schreven alles uit wat de acteurs moesten zeggen en doen. Maar vanaf begin 20ste eeuw lieten progressieve theatermakers als de Fransman Jacques Copeau acteurs toch weer improviseren. Copeaus redenen: improvisatie moest het toneel spontaner maken, bevrijden van ingestudeerde clichés en vooral natuurlijker reacties uitlokken bij acteurs. Op het publiek komt een theaterstuk realistischer over als acteurs door elkaar heen praten, 'ehm' zeggen en spreektaal bezigen dan wanneer zij in vloeiende volzinnen Shakespeare declameren, was zijn redenering.

Wanneer acteurs improviseren, is er minder afstand tussen hen en het publiek, zegt De Baan. Hij roemt een scène uit het nieuwe seizoen waarin Eva Van Der Gucht een vrouw speelt die lang geleden slachtoffer werd van een groepsverkrachting. De leider van de groep dronken studenten die haar destijds verkrachtten, wordt gespeeld door Stefan de Walle. Tijdens een bergwandeling jaren later gaat hij even zitten op een bankje, naast Eva. Zij blijkt na de gebeurtenis in die afgezonderde streek te zijn gaan wonen. Hij heeft ontzettende spijt van wat hij heeft gedaan.

De Baan: 'Het menselijk tekort van niet kunnen doen wat je wil doen en het vechten tegen de eenzaamheid: al die universele emoties zitten in die ene situatie. Ik ben tijdens de opnamen honderd procent toeschouwer en zit dan met een brok in mijn keel aan de kant. Vaak heeft drama te veel woorden. Door te improviseren wordt het juist intiem en komen acteurs met fabelachtig simpele zinnen. Alleen de zuiverste emoties blijven over.'

vDe Vloer Op is elke vrijdagavond rond 23.00 uur te zien op Nederland 2 bij Human. v De Nachtgasten touren na de zomer weer door het land, zie voor de speellijst: nachtgasten.nl/speellijst.html.

v Op Sterk Water komt vanaf eind september met een nieuwe voorstel-ling: Het Wonderbaarlijke Improvisatieavontuur van Op Sterk Water, zie opsterkwater.nl voor data. v De Grote Improvisatieshow is vanaf begin september weer overal in Nederland te zien: degroteimprovisatieshow.nl/agenda.

Voorstellingen zonder script

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden