'De kunst om, als op het voetbalveld, een hecht team te vormen' Bedrijven leggen hun cultuur onder het vergrootglas

Het ABP vingerverft, Aegon verwacht dat zijn personeel losbreekt en een Heineken-werknemer moet vooral 'bierig' zijn. Bedrijven zijn op zoek naar hun cultuur....

Van onze verslaggeefster

Margreet Vermeulen

AMSTERDAM

'Respect people, make money, have fun', zijn de motto's van de verzekeringsmaatschappij Aegon. Over de volgorde: eerst de mens, daarna het geld en tot slot het plezier, is lang gesteggeld binnen de raad van bestuur. Moest 'make money' niet nummer één staan? 'Juist niet', vond bestuursvoorzitter Kees Storm. 'Het behalen van winst begint bij gemotiveerde werknemers.'

Ook het vijfmansbedrijfje Thieme's Echte Thee in Papendrecht heeft haar bedrijfscultuur in een drieledig thema samengevat: Zorg, Aandacht en Liefde. De werknemers worden uitgedaagd een kwaliteitsproduct te maken en daarmee de strijd aan te gaan met de instantcultuur van het theezakje. 'Een traditionele onderneming wil winst maken. Mij gaat het erom harmonie en mooie producten te maken', aldus oprichter Karel Thieme.

Steeds meer bedrijven maken zich zorgen over de losser wordende band met het personeel. Hebben flexibele werknemers nog wel hart voor de zaak? Ook fusies en privatiseringen leiden tot een hernieuwde aandacht voor bedrijfscultuur. Daarom organiseert het christelijk werkgeversverbond NCW eind deze maand een Bilderberg-conferentie over bedrijfscultuur.

Het begrip bedrijfscultuur raakte in de vroege jaren '80 in zwang toen de Amerikanen Peters en Waterman hun bestseller Excellente ondernemingen publiceerden. Het boek toonde haarscherp aan dat geslaagde bedrijven succesvol zijn omdat ze een duidelijk credo hebben: omdat ze geloven in bepaalde waarden, en die cultiveren.

Daarnaast beschouwen Peters en Waterman het personeel als de bouwsteen voor productiviteit. Het gevolg is: saamhorigheid in het bedrijf én zwarte cijfers. Maar het winstmaken staat niet voorop. Of zoals ex-Shell topman Arie de Geus schreef: 'Winst is als zuurstof. Je moet ademen om te leven, maar je leeft niet om te ademen.'

Volgens De Geus verkeren bedrijven in een 'primitief ontwikkelingsstadium. Als bewijs hiervan hoeft men alleen maar te kijken naar het hoge sterfte-cijfer', schrijft hij in zijn boek De levende onderneming. In tegenstelling tot bijvoorbeeld kerken, legers en universiteiten wordt een multinational gemiddeld slechts 40 á 50 jaar oud. Bedrijven gaan voortijdig ter ziele, zegt De Geus, 'omdat ze zich laten leiden door louter economische activiteit en vergeten dat de ware aard van hun organisaties een gemeenschap van mensen is.'

Een bedrijfscultuur is doorgaans impliciet. Het zijn de ongeschreven regels in een bedrijf die tot uiting komen in de manier waarop collega's elkaar 's ochtends begroeten, hoe de telefoon wordt opgenomen, wie met wie luncht en hoe de jaarcijfers gepubliceerd worden. Steeds meer bedrijven laten hun cultuur doorlichten door gespecialiseerde adviesbureaus.

Voor een buitenstaander is het sowieso makkelijker om de cultuur van een organisatie te doorgronden. Toen de KLM medio jaren '80 de service probeerde op te vijzelen, werd een prominente klant gevraagd om kritiek te leveren. Die eer viel te beurt aan Wim Duisenberg, toen nog president van De Nederlandsche Bank. Eigenlijk kon hij niets slechts ontdekken aan de KLM. Wel kreeg hij regelmatig het gevoel dat het een gunst was dat hij überhaupt meemocht.

Verhevigde concurrentie kan een aanleiding zijn om de cultuur van het bedrijf door te lichten. Maar ook de ontdekking dat nogal wat medewerkers 's avonds voor eigen gebruik een pak kopieerpapier mee naar huis nemen. De bedrijfscultuur behoeft dan bijsturing. Of als de kloof tussen het management en het uitvoerend personeel te groot wordt: iets wat gemeentelijke vervoersbedrijven vaak opbreekt.

Als er geprivatiseerd wordt, is het onontbeerlijk de bedrijfscultuur aan te passen. Om te breken met het formalistische, trage en bureaucratische verleden wordt er bij het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP) onder werktijd gedanst en met vingerverf geknoeid. Topman John Neervens wil de ex-ambtenaren leren risico's te nemen en op hun bek te durven gaan.

Dat laatste is iets dat IBM inmiddels in de vingers heeft, getuige de anecdote van een jonge IBM-manager die bij de hoogste baas wordt geroepen kort nadat hij op een project 20 miljoen heeft verloren. Hij vreest te worden ontslagen. 'Ontslaan?', roept Watson, de topman van IBM uit. 'Ik heb net 20 miljoen in je opleiding geïnvesteerd.'

Ook de toenemende aandacht voor service noopt bedrijven ertoe hun cultuur onder het vergrootglas te leggen. 'Als de onderlinge verhoudingen op het werk vergiftigd zijn, zal het heel moeilijk zijn om de klanten netjes te woord te staan. Want het imago naar buiten toe en de bedrijfscultuur zijn natuurlijk verschillende kanten van dezelfde medaille', licht Huib Klamer van de werkgeversorganisatie NCW toe.

Bedrijven zijn soms enorm inventief om het imago en de bedrijfscultuur met elkaar in overeenstemming te brengen. Bij Heineken bijvoorbeeld moet je 'bierig' zijn, zoals topman Karel Vuursteen dat graag noemt. Trefwoorden zijn: gezellig, recht voor zijn raap, eerlijk, er mogen fouten worden gemaakt maar geen politieke spelletjes worden gespeeld. Die vrolijkheid wordt op het etiket weerspiegeld door het lachende e'tje in het biermerk. Over elke verandering op dat etiket beslist de raad van bestuur.

Bij Aegon staat voorop dat mensen de vrijheid krijgen om dingen hun manier te doen. 'Daaruit spreekt groot vertrouwen in onze medewerkers. En onze reclame-slogan Denk vrij, denk Aegon is daar een weerspiegeling van. Het paard breekt los', aldus bestuursvoorzitter Storm in een interview met Het Verbond, een NCW-publikatie.

Bedrijven die hun eigen cultuur niet doorgronden, kunnen het deksel aardig op de neus krijgen. De Commerzbank in Duitsland bijvoorbeeld ging ooit het schip in met de reclame-slogan: de bank die zijn klanten kent. Daarmee wilde de bank het grote publiek aantrekken, maar de werknemers hadden daar geen trek in. Die deden liever zaken met de grote business-accounts.

Een Schots bouwbedrijf overkwam iets dergelijks toen het zich aan de financiële wereld presenteerde met een reeks bedrijfsadvertenties waarin onder meer de winstcijfers werden gemeld. De werknemers zagen dat, en kwamen met een looneis op de proppen. Toen die werd geweigerd, gingen ze staken.

Een belangrijk motief om de bedrijfscultuur aan te passen is dat werknemers steeds meer verantwoordelijkheid gaan dragen. Hiërarchische omgangsvormen zijn uit de tijd. Het eerste wat Geert van Spaendonck deed toen hij directeur werd van schoenfabrikant Van Lier, was het weghangen van de wit jassen waarin zijn voorganger controles hield op de wervloer. 'Witte jassen symboliseren hiërarchie.'

Om de gelijkwaardigheid van personeel en bedrijfstop te benadrukken, proberen directies soms van zichzelf dezelfde zuinigheid te eisen als van de mensen op de werkvloer. Bij Ikea vliegt niemand business-class, ook de directeuren niet.

Aandacht voor de bedrijfscultuur is allerminst een modegril, vindt Huib Klamer van het NCW. 'De belangstelling neemt alleen maar toe, zeker nu het personeelsbestand flexibiliseert. Werkgevers moeten op zoek naar nieuwe manieren om hun personeel een gevoel van verbondenheid en betrokkenheid te bieden bij het bedrijf. Goed gemotiveerde werknemers zetten nu eenmaal een beter product neer.'

Ook de uitzendbranche is vertegenwoordigd om de Bilderberg-conferentie van het NCW. 'Geen wonder. Juist in die branche speelt het vraagstuk. Uitzendbureaus smeden steeds hechtere banden met hun afnemers om rekening te kunnen houden met de bedrijfscultuur bij de selectie van uitzendkrachten', aldus Klamer. 'De kunst is natuurlijk om, net als op het voetbalveld, een hecht team te vormen - ondanks het feit dat de groep spelers betrekkelijk snel wisselt.'

De schaarste op de arbeidsmarkt geeft een extra dimensie aan het streven van bedrijven om werknemers aan zich te binden. In menige wervingscampagne wordt de toekomstige werknemers een inspirerende omgeving beloofd waarin ze zelf creatief mogen zijn en een glanzende carrière mogen maken. 'Mensen willen een baan waarin ze het leuk hebben. Het wordt steeds belangrijker om je te presenteren als een leuk bedrijf waar het goed toeven is', aldus Klamer.

Bedrijven die al die gezemel over cultuur te soft vinden, kent Klamer niet. 'Wat is soft? Het is de software van je bedrijf. En met software wordt tegenwoordig meer geld verdiend dan met hardware.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden