De kunst is intelligenter

Die babyboomers waren onverdragelijk, maar van hun onnozele critici krijg je zo langzamerhand ook een sik. Het lawaaiige egoïsme van de wereldverbeteraars mag dan uitgelopen zijn op nietsontziende zelfingenomenheid en triomfantelijk cynisme, het volkje dat die vermolmde idealen nu alweer een jaar of wat aan het ontmaskeren is en er...

Luister niet alleen naar hun verongelijkte kritiek, maar kijk vooral ook naar hun voorstellen. De machteloosheid van de ontgoocheling walmt je in het gezicht als de dieselrook van een gestrande autobus. De benevelde hemelbestormers van links, van drie decennia terug, hebben het veld geruimd voor een B-team dat louter nog samenschoolt rond de middenstip, doodsbenauwd een risico te nemen.

Geen gedachten, geen ideeën, hooguit een huishoudboekje en een abonnement op een opvoedkundig maandblad.

Zoals de Revolte van ' 68 nergens succesvoller verlopen is dan in Nederland – 'spreiding van onkunde, onmacht en gebrek aan ambitie' – zo lijkt ook de Restauratie van na ' 68 daar beter aan te slaan dan elders: die is in handen gelegd van Jozias van Aartsen, Maria van der Hoeven en Medy van der Laan, dus de schade laat zich andermaal moeilijk begroten.

Behalve, wonderlijk genoeg, in enkele van de kunsten. Zo groot kan de ontgoocheling over het debiliserende engagement in de kunsten ten tijde van 'het megapopconcert tegen Vietnam', de 'dramatiese ekspressie in woord en gebaar' en 'dichters voor Biafra' niet zijn, of her en der nemen kunstenaars en kunstmakelaars nu het initiatief om opnieuw en met onvergelijkelijk veel grotere zelfbeheersing dan hun verre voorgangers na te denken over de wereld waarin zij leven. Zij zoeken een nieuwe verstandhouding met hun tijd en hun samenleving, zij proberen in ernst na te denken over de werkelijk grote vragen waarmee ieder min of meer normaal mens zichzelf geconfronteerd ziet. Als dat de afgelopen paar jaar niet op zo'n mesjogge manier het mantra van enkele politici was geworden zou je er het woord 'verantwoordelijkheid' voor willen gebruiken.

Voorbeelden te over – in de literatuur, het theater, de beeldende kunst en zelfs in de muziek.

In Elementarteilchen, de theaterbewerking die Tom Blokdijk en Koen Tachelet maakten van de geruchtmakende roman Elementaire Deeltjes van de Franse schrijver Michel Houellebecq en die Johan Simons regisseerde voor een Zwitserse organisatie, wordt de confrontatie tussen de gevaarlijke malligheid van ' 68 en de ontluisterende kritiek van post-' 68 op virtuoze en aanstekelijke wijze aan de orde gesteld. De theaterversie heet een bewerking te zijn van Houellebecqs boek, maar zowel door de keuze van de bewerkers als door de enscenering van de regisseur gaat zij veel verder. Elementarteilchen is een virtuoze en intelligente ontleding van een debat, niet zozeer de afrekening die de roman beoogde te geven, als wel een beoordeling van die afrekening.

Het twee uur durende stuk bijwonen is in een keer verlost worden van een lawine van modieus gezwets én er voor in de plaats een steekhoudende manier van naar de wereld kijken krijgen. Dat is bovenal te danken aan de nuchterheid van 'het Orakel van Varik', regisseur Simons. Elementarteilchen ging dertien maanden terug in Zürich in première en was afgelopen maand ten langen leste ook in Nederland te zien, tijdens het Holland Festival. Het wordt nog opgevoerd op enkele grote festivals.

Johan Simons werkt sinds kort als regisseur in ballingschap in Gent, en dat dat kon gebeuren is tegelijkertijd een van de grote schandalen van het huidige Nederlandse cultuurbeleid en de grote triomf van het concurrerende Vlaamse. Hij moet, zo te zien, een vintage babyboomer zijn, maar de opgeblazenheid en de retoriek van zijn generatie-genoten zijn hem vreemd. Dat komt doordat hij nergens bij hoort, hij is de gezegende buitenstaander, de provinciaal die het allemaal met argwaan en scepsis heeft gadegeslagen en ondertussen zijn eigen plan heeft getrokken.

In Elementarteilchen heeft hij de beide halfbroers uit Houellebecqs boek, onversneden slachtoffers van ' 68 (moeder aan de zwier om zichzelf te ontplooien, vader op pad de wereld te verbeteren in afgelegen contreien) laten spelen als timide sufkezen. Kunnen hun leven niet leiden, kunnen niet met meisjes overweg en broeden op het stille verwijt dat de bestaansreden werd van 'de verloren generatie'.

Houellebecq laat zien hoe gerechtvaardigd dat verwijt is; Simons gaat nog een stapje verder door vooral te laten zien hoe verlammend verwijt en zelfbeklag als levensvervulling zijn. Houellebecq ontwerpt in zijn roman een toekomstvisioen voor 'de nieuwe mens', een huiveringwekkend en bezopen wezen dat zowel een tik van de antroposofie als van het biologisch determinisme heeft. Simons ontmaskert het dul fatalisme van dat mensbeeld en zet in één moeite door een catalogus modes in hun hemd.

Opnieuw is de kunst de columnistiek en de politiek verre vooruit, scherper, intelligenter, fitter.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden