De kunst die er niet was geweest zonder 9/11

Welke kunst was er niet geweest zonder de aanslagen in Amerika? De reacties op wreedheid, politiek en kwetsbaarheid in de literatuur, in film en in muziek.

Heath Ledger. © ANP

Muziek: Neil Young
Waar bleef de popmuziek na 9/11? Nee, niet de patriottistische Amerikaanse country ('we krijgen ze wel'), ook niet Bruce Springsteens abstracties over bloed, vuur, vrijheid en storm op zijn 9/11-plaat The Rising (2002). Dat werk kwam wel los. Maar waar was het kritische geluid, het protestlied dat de oorlog in Afghanistan en Irak had moeten begeleiden, zoals het eerder had geklonken bij de oorlog in Vietnam?

De mainstream hiphop, waar je wel wat maatschappijkritiek had mogen verwachten, gaf niet thuis. Zelfs New Yorkers als Jay Z en 50 Cent zwegen. Jay Z kwam niet veel verder dan een rap over Osama bin Laden, die zogenaamde grote terrorist die toch niet had kunnen voorkomen dat Jays ongelukkigerwijs op 9/11 uitgebrachte plaat The Blueprint uitstekende verkoopcijfers noteerde. Aan de andere kust van de VS smeet Snoop Dogg in een clip bij het nummer New York New York een paar miniatuur sky­scrapers omver. 'Fuck New York, eigen schuld', dat niveau. Niets over de nasleep, botsende religies, islamfobie, de afwezige massavernietigingswapens, het grote sterven in Irak.

De stilte moet hebben gevreten aan Neil Young. Moest hij dan weer? Moest de oude baas zich boos maken, terwijl hij zich de laatste decennia net behaaglijk aan de rechterzijde van het politieke spectrum had gevleid? Neil Young, die openlijk Reagan had gesteund tot verdriet van zijn oude hippievrienden? Die in zijn biografie Shakey een isolationist en een conservatief werd genoemd door zijn vriend en manager Elliot Roberts?

Zijn meest vlammende protestlied had Young geschreven in 1970, na foto's te hebben gezien van de schietpartij op de Kent State University. Het leger had demonstranten doodgeschoten bij een vreedzaam protest tegen de Amerikaanse invasie van Cambodja. Young dichtte: 'Tin soldiers and Nixon coming, We're finally on our own. This summer I hear the drumming, Four dead in Ohio.'

In 2006 dan richtte Young zijn pijlen na 36 jaar nogmaals expliciet op het republikeinse presidentschap, op de anti-oorlogsplaat Living With War (bekijk de clip online). In het meest spraakmakende lied Let's Impeach The President gaat Young weinig poëtisch tekeer: 'Who's the man who hired all the criminals? The White House shadows who hide behind closed doors. They bend the facts to fit with their new story, Of why we had to send our men to war.' En: 'Let's impeach the President for hijacking our religion and using it to get elected, dividing our country into colors.'

Het Amerikaanse icoon van de hippiecultuur keerde na 9/11 terug naar de commune. In een interview zei Young: 'Ik had gehoopt dat een jonge artiest het onderwerp zou oppakken, maar het gebeurde niet. Dus doe ik het zelf. Ik heb zo lang mogelijk gewacht.'
Robert van Gijssel

Literatuur: The Reluctant Fundamentalist
De overgrote meerderheid van de fictiewerken die in de nasleep van 9/11 zijn geschreven, richt zich op de gevolgen die de aanslagen hebben gehad in Amerika en het Westen. Met The Reluctant Fundamentalist, in het Nederlands verschenen als De val van een fundamentalist, schreef Mohsin Hamid een pareltje waarin een ander perspectief wordt belicht.

Hamid werd geboren in de Pakistaanse stad Lahore, studeerde in de Verenigde Staten en woont thans in Londen. Deze onderdompeling in verschillende culturen komt op indringende wijze tot uiting in zijn roman.

Plaats van handeling is een restaurant in de wijk Old Anarkali in Lahore. De ik-figuur van de roman, de Pakistaan Changez, treft er een Amerikaanse toerist en vraagt of hij deze wellicht van dienst kan zijn. Vervolgens maakt hij van de aanwezigheid van deze toehoorder gebruik om zijn levensverhaal te vertellen: het boek is opgebouwd als een lange, intrigerende monoloog. Wat Changez vertelt is meer dan het verhaal van een individu. Het is in veel opzichten een allegorie over de relatie tussen het Westen en de Derde Wereld, met name het islamitische deel daarvan.

Changez behoorde tot het rijkere deel van de Pakistaanse samenleving, wat hem in staat stelde aan Princeton te gaan studeren. Vervolgens kreeg hij een baan op Wall Street, bij een adviesbureau dat gespecialiseerd is in het jagen op bedrijven in nood.

Met zijn riante salaris en zijn opbloeiende relatie met de Amerikaanse Erica, leek er voor Changez geen vuiltje aan de lucht. Hij was van een bevoorrechte Pakistaan een bevoorrechte New Yorker geworden, wat overigens in zijn beleving iets geheel anders is dan een Amerikaan: New York is een kosmopolitische samenleving waar uiteenlopende culturen naast elkaar bestaan en floreren.

Dan vinden de aanslagen van 11 september plaats, met de tsunami van xenofobie - en vooral islamofobie - die daarop volgt, en wordt Changez gedwongen zijn positie, zijn identiteit, opnieuw te ijken. Hoe verklaart hij dat hij zich volop New Yorker voelt, maar toch een zeker genoegen om de val van de Twin Towers ervaart? Waar ligt zijn solidariteit? En ook belangrijk: waar wordt zijn solidariteit geaccepteerd?

De val van een fundamentalist is niet zozeer een psychologisch portret van een moslim in het Westen, als wel een intrigerende analyse waarin voortdurend westerse en oosterse waarden tegenover elkaar worden geplaatst. Changez ging er pas na 11 september over nadenken. Hij was de enige niet.
Hans Bouman

Film: The Dark Knight
Er zijn mannen die niet geïnteresseerd zijn in geld. Die niet kunnen worden omgepraat, gedwongen of omgekocht. En dat, zo legt de butler uit aan Batman/Bruce Wayne in de film The Dark Knight, is het probleem met de Joker. 'Sommigen willen de wereld gewoon zien branden.'

De aanslagen van 11 september hebben een stroom aan goedbedoelde, vaak slecht bezochte films over het onderwerp opgeleverd. Het beeld van instortende torens heeft actiescènes beïnvloed. Films als Cloverfield en Transformers: The Dark of the Moon tonen stofwolken en dwarrelend papier door instortende gebouwen - na 11 september is dat het symbool voor verwoesting geworden.

Maar geen film weet de complete verwarring, het pessimisme, de paranoia, het nieuwe vijandbeeld en morele vraagstukken van na de aanslagen zo aantrekkelijk te verpakken als Christopher Nolans The Dark Knight (2008), die zowel werd geroemd door critici als een hit was onder het publiek.

In de film moet superheld Batman het opnemen tegen een nieuwe schurk, de Joker. Dat is niet de Joker zoals hij opdook in de originele strips (een juwelendief) of in Tim Burton's Batman (een man op zoek naar wraak). Nee, deze Joker, fantastisch gespeeld door Heath Ledger, heeft maar een doel: angst, paranoia en chaos veroorzaken met willekeurige aanslagen.

Daarmee weerspiegelt hij niet de terroristen zelf, maar vooral de toen opgekomen diepgewortelde onzekerheid van Amerikanen. Veiligheid, zo bleek, is een illusie. In The Dark Knight heeft de Joker geen morele grenzen. Schoolbussen, ziekenhuizen, alles is een doelwit.

Door zijn gebrek aan motivatie krijgen de uitvoerende noch de wetgevende macht greep op hem. Batman werkt buiten dat systeem, maar zijn morele bezwaren keren zich tegen hem. Door hem volstrekt onmogelijke keuzes voor te leggen, laat de Joker zien dat zelfs de meest rechtvaardige man besmet kan worden door het kwaad.

Het leidt tot afgetapte telefoons en geweld uit frustratie. 'Morele regels, wetten... het is een slechte grap', zegt de Joker. 'Ze verdwijnen bij de eerste tekenen van onheil. Mensen zijn alleen zo goed als de wereld ze laat zijn.'

Wie wil kan van The Dark Knight een spelletje maken: welk personage representeert welke politicus van toen? De film roept ethische vragen op die nog steeds geldig zijn. En zelfs na tien jaar blijft het lastig om je niet door de spectaculaire actiescènes, de knappe dialogen en die fascinerende Joker te laten meezuigen in een duistere trip van ruim twee uur.
Floortje Smit

Lees ook de andere kunststromingen in de Volkskrant.

Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.