De kroon op het werk van de farao-moordenaar

Het was in het holst van de nacht toen langzaam, zonder geluid, de deur van farao Toetanchamons slaapkamer openging. De Egyptische vorst lag op zijn zij in diepe slaap, stelde de indringer vast....

Toetanchamon was niet dood, slechts bewusteloos toen hij de volgende ochtend werd gevonden. De behandelende artsen waren aanvankelijk optimistisch, want de farao kwam spoedig weer bij bewustzijn en was in staat te eten. Toch ging het daarna bergafwaarts: de koning verzwakte, raakte opnieuw bewusteloos en stierf een week of acht na de aanslag. Geweeklaag verspreidde zich over Egypte.

Zo, als een thriller, begint - sterk verkort weergegeven - de Amerikaanse egyptoloog dr. Bob Brier zijn boek De moord op Toetanchamon. De beginpassages zijn fictie, schrijft Brier er eerlijkheidshalve bij, maar het grootste deel van zijn boek is zeker niet als zodanig bedoeld. Want Brier, verbonden aan de Universiteit van Long Island, New York, heeft de pretentie te kunnen bewijzen dat farao Toetanchamon werd vermoord. En hij weet wie daarvoor verantwoordelijk waren.

De dood van de jonge koning - achttien of negentien was hij - in 1325 voor Christus is al vele tientallen jaren voer voor speculatie. Niet alleen onderzoekers zijn ermee aan de haal gegaan, ook filmmakers en romanschrijvers vonden er inspiratie in. De mogelijkheid dat de farao werd vermoord, prikkelde hun fantasie en droeg bij aan de toetmania onder het publiek, die op gang kwam na de ontdekking van Toetanchamons tombe en mummie in 1922.

Er is ook wel reden voor verdenkingen. Toetanchamon was de 'onechte' zoon van Achnaton, de farao die brak met de traditionele godsdienst en een nieuwe, monotheïstische religie stichtte waarin de zonneschijfgod Aton centraal stond.

Volgens de gangbare theorieën ging Achnaton bijna geheel in zijn godsdienst op: het verdedigen van Egyptes belangen werd verwaarloosd, wat met name fnuikend was voor de inkomsten uit schattingen van onderworpen volkeren.

De staatszaken - voor zover wél behartigd - werden gedaan door grootvizier Ai. Het was Ai die na de dood van Achnaton de negenjarige Toet - hij was de enig overgebleven mannelijke nakomeling - onder zijn hoede nam. De oude Amon-religie werd weer staatsgodsdienst en Egypte herstelde zijn macht, vooral dankzij de ervaren grootvizier, die de jonge vorst natuurlijk totaal overvleugelde.

Wat ligt er meer voor de hand dan dat Ai huiverde bij de gedachte dat Toetanchamon volwassen zou worden en de macht naar zich toe zou trekken? De jonge farao moest dus dood, leve farao Ai. De grootvizier was inderdaad het brein achter de moord, is Briers centrale stelling.

Neem alleen al de afbeelding die Ai van zichzelf liet maken in de tombe die voor de gestorven Toetanchamon werd klaargemaakt. De grootvizier staat erop met de farao-kroon op zijn hoofd, terwijl hij de mond van de dode opent - een gebruikelijk begrafenisritueel. Raar en veelzeggend, zo'n koningskroon op het hoofd van degene die dat ritueel verricht, aldus Brier, zeker omdat Ai op dat moment nog geen farao was.

Om dat te kunnen worden, moest Ai trouwen met Toetanchamons weduwe Ankhesenamon. Laat er nu een brief van haar bekend zijn, waarin zij verklaart bang te zijn en tegen haar zin te moeten huwen met 'een dienaar'.

Niet bekend

En dan is er de schedel van Toetanchamon. Achterop zijn hoofd, zo werd in de jaren zestig op een röntgenfoto ontdekt, zijn sporen te zien van een hematoom, een onderhuidse opeenhoping van bloed die na enkele maanden tot de dood kan leiden. Zo'n aandoening kan het gevolg zijn van een klap op het hoofd. In principe kan het ook van een val zijn gekomen, maar is het waarschijnlijk dat iemand daarbij terechtkomt op de plek waar het achterhoofd grenst aan de nek, vraagt Brier zich af.

Al deze aanwijzingen dist de schrijver op met een overmaat aan details en vele verhalen eromheen, bijvoorbeeld de uitvoerige beschrijving van de ontdekking van Toetanchamons tombe en Briers eigen speurtochten naar bewijsmateriaal. De stijl is uiterst vlot - het boek is haast te lezen als een roman, wat nog versterkt wordt door de vele scènes die in het oude Egypte spelen en deels op fictie berusten.

Een eeuwenoud mysterie opgelost, luidt de Nederlandse ondertitel van het boek. Dat lijkt overdreven. Briers aanwijzingen lijken eenduidig, maar kunnen vaak op verschillende manieren worden uitgelegd. Het is bijvoorbeeld niet zo zeker als Brier aangeeft dat de brief aan de Hittitische koning inderdaad van Toets weduwe afkomstig was.

De combinatie van aanwijzingen maakt Briers theorie niettemin prikkelend, genoeg wellicht om nader onderzoek te rechtvaardigen. Analyse van Toetanchamons bewaard gebleven organen zou wel eens goede aanwijzingen kunnen opleveren, denkt Brier. Het woord is aan de paleo-politiearts.

Eric Hendriks

Bob Brier: De moord op Toetanchamon

Uitgeverij Bzztoh; * 34,50

ISBN 90 5501 527 X

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden