'De Kremlin-bezoeker moet zich nietig voelen'

Een erg vrolijk bestaan heeft geen enkele bewoner van het Kremlin ooit gehad. De pracht en praal is bedoeld om gasten te imponeren. 'Soms doet Poetin er nog een schepje bovenop.'

Als koning Willem-Alexander vandaag op bezoek gaat in het Kremlin is het te hopen dat hij via de Waterpoort naar binnen wordt gelaten. 'Dat is de mooiste poort die naar het Grote Kremlinpaleis leidt. Dan krijgt hij de gebruikelijke koninklijke ontvangst. Als hij via een zijpoort wordt binnengelaten, dan willen ze hem op zijn nummer zetten', zegt Catherine Merridale, een Britse historica die net een geschiedenis van het Moskouse Kremlin heeft geschreven.


Eenmaal binnen wacht Willem- Alexander een tocht door een reeks vertrekken waar het veel te warm is, maar die vooral adembenemend mooi zijn. 'De pracht en praal, alles is erop gericht dat de bezoeker zich nietig begint te voelen.' Soms doet president Poetin er een schepje bovenop en laat hij de bezoeker via een extra lange route naar de ontvangsthal leiden, waar hij dan al rustig klaar staat. 'Russische leiders laten graag zien wie de baas is.'


Met zijn paleizen, kerken, torens en gouden koepels is het Kremlin altijd een bastion geweest dat tot doel had de buitenstaander onder de indruk te brengen en respect in te boezemen. Maar de hoge muren van het Kremlin hebben volgens de Poolse journalist Ryszard Kapuscinski ook hun sporen nagelaten op de Russische leiders. Het heeft hun volgens hem een gevoel gegeven dat alles door een muur verdeeld wordt: binnen is het goed en verheven, terwijl alles erbuiten vijandig, maar ook inferieur is.


'Dat gevoel krijg je vanzelf in het Kremlin. De mensen die er werken spreken van binnen en buiten. Het is een afgesloten wereld, ver weg van de drukte van de stad, zeker van het moderne Moskou', zegt Merridale. 'Binnen de muren heerst stilte. Bovendien ligt het wat hoger, zodat ze neerkijken op het mierengewoel in de gewone wereld. Ik geloof dat dit ook zijn weerslag heeft op de politiek. Het beleid wordt gedicteerd door de 'mensen van binnen'. Daaraan kun je maar moeilijk ontsnappen.'


Volgens Merridale was dat ook de reden dat Peter de Grote begin 18de eeuw de hoofdstad naar Sint-Petersburg verhuisde. 'Hij wilde aan de greep van de insiders ontkomen.' Pas begin vorige eeuw, na de Oktoberrevolutie, keerden de bolsjewieken terug in het Kremlin.


Dat moet een vreemd gevoel voor Lenin en zijn kameraden zijn geweest. Opeens zaten ze in het hart van het oude Rusland.

'Het was ook een vreemde plaats voor hen. Maar ze voelden zich onveilig en daarom kozen de nieuwe leiders voor het Kremlin. Maar het gevolg was dat ze al snel verwijderd raakten van het volk dat ze zeiden te vertegenwoordigen. Het begon ermee dat ze bang waren dat hun auto's gestolen werden; ze waren de enigen die auto's hadden. Dus besloten ze die binnen de muren van het Kremlin te brengen. En dan had je de tyfus en cholera die in de eerste jaren van het Sovjetbewind rondwaarden. Om die buiten te houden, moesten alle bezoekers zich laten ontsmetten bij de poort. En terwijl buiten hongersnood heerste, kregen de mensen in het Kremlin speciale Kremlinrantsoenen. Dan krijg je al snel een gevoel van 'wij' en 'zij'.'


Als je uw geschiedenis van het Kremlin leest, dan heeft de vesting een heel bloedige historie. Het is geen vrolijke plaats.

'Nee, maar dat geldt ook voor veel andere vestingen en toch zeggen de mensen: dit is van ons. Neem bijvoorbeeld de Tower in Londen. Hoeveel hoofden zijn daar niet afgehakt? Hoeveel mensen zijn daar niet doodgemarteld? Toch zijn de mensen erdoor gefascineerd en hebben ze het gevoel dat het op de een of andere manier ook een deel van hen is.


'De Russen weten dat ze een bloedige historie hebben, maar tegelijk zeggen ze dat het ook een grootse en schitterende geschiedenis is: kijk maar naar de iconen!


'Ik had het eens met een Russische vriendin over de pracht van de gouden koepels van het Kremlin en hoe je blik omhoog wordt getrokken. In haar flat scharrelden intussen kakkerlakken over de vloer. En zij zei: 'Ja, wij Russen zijn zo spiritueel. Wij kijken omhoog, zodat we de troep aan onze voeten niet zien.' Daar zit wel wat in. Die gouden koepels verheffen je, zodat je de bloedbaden, de executies en martelpraktijken vergeet.'


Heeft iemand zich eigenlijk ooit gelukkig gevoeld in het Kremlin?

'Ik denk misschien als ze hun politieke ambities wisten te verwezenlijken of een rivaal uit de weg hadden geruimd. Of misschien patriach Nikon, als hij weer eens het bed had gedeeld met een van de nonnen. Maar er was niet veel plezier. De kinderen van Anastas Mikojan, lange tijd minister van Buitenlandse Handel, vertelden me dat ze zich heel geïsoleerd voelden als kinderen, zeker nadat de vrouw van Stalin zelfmoord had gepleegd. Daarna ging het Kremlin op slot. Je mocht geen vriendjes meenemen en alles werd aan de poort gecontroleerd. Zelfs een zending Kaukasische wijnen voor Mikojan zelf werd in beslag genomen.'


Hoe kijken de Russen naar het Kremlin. Met trots of is er ook nog een gevoel van angst?

'Nee, ik denk dat de meeste Russen die het Kremlin bezoeken, alles prachtig vinden. Maar er is ook een beetje een gevoel van verveling. Ze hebben gehoord over Ivan de Verschrikkelijke, Boris Godoenov en zo, maar ze weten niet waar ze moeten kijken. Veel van de kerken en kloosters uit die tijd zijn verdwenen: die zijn door de communisten neergehaald. Maar mensen die de Sovjetperiode hebben meegemaakt, kunnen zich de schaduw van het Kremlin nog wel herinneren. In Stalins tijd kwam je liever niet in de buurt van het Kremlin. Het was eigenlijk een plaats buiten Rusland.'


Toen was het een plaats die angst inboezemde, maar de machthebbers waren ook bang. Onder Stalin zat het Kremlin vol afluisterapparatuur.

'Ja, en niet alleen Stalin liet die apparatuur aanleggen. Later bleek dat ook Beria, het hoofd van Stalins geheime politie, een gang had laten maken achter het kantoor van Stalin, zodat hij de grote leider kon afluisteren. Die gang ontdekte men pas, toen het gebouw onder president Jeltsin werd verbouwd. Er zijn nog steeds zo veel geheimen te ontdekken uit al die voorbije tijdperken...'


Het Kremlin is altijd een plek vol geheimen geweest. Vroeger moesten we aan Kremlinologie doen: raden wat er achter de muren gebeurde.

'Zo is het altijd geweest. Onder de tsaren was het een raadsel, maar ook onder de Sovjetleiders. Vroeger vond ik die hele Kremlinologie maar onzin. Kijken naar de rangorde waarin de leiders opkwamen, wie er naast wie stond. Maar nu weet ik: die Kremlinwatchers hadden eigenlijk gelijk. Het was de enige manier om het te doen. Ook in de Middeleeuwen was het al zo: het deed ertoe waar je zat. Als je op de verkeerde plaats kwam te zitten, dan betekende dat dat je je status aan het verliezen was.


'Dus we hadden gelijk dat we in de Sovjettijd keken wie er naast Sovjetleider Brezjnev op het mausoleum van Lenin stond. Toen de vrouw van Gorbatsjov in het Kremlin terechtkwam, stond ze ervan te kijken hoe geobsedeerd de Sovjetleiders waren met die rangorde.'


Denkt u dat we nu meer weten?

'Nee, ik denk dat het nog steeds hetzelfde is. We weten nog steeds heel weinig van wat er in het Kremlin omgaat. De muren houden ons buiten. Die geheimzinnigheid geeft het een zekere grootsheid, iets mysterieus, maar ook iets gevaarlijks.'


Catherine Merridale: Het Kremlin. Een politieke en culturele geschiedenis. 496 pagina's. Uitgeverij: Nieuw Amsterdam. ISBN: 9789046815052. 39,95 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden