De krekel spreekt Grieks, de mier Nederlands

BEWERING: Onze toekomende tijd laat zien hoe we de toekomst voelen
OORDEEL: Klinkt aardig, is flauwekul

Talen verschillen in de manier waarop ze omgaan met de toekomst. In het Nederlands is het volstrekt grammaticaal om te zeggen: 'Het regent morgen', maar een Engelsman zegt: 'It will rain tomorrow'. Fransen en Spanjaarden moeten zich nog strakker aan de toekomende tijd houden. Taalkundigen noemen Nederlands een taal met zwakke FTR en Engels met sterke FTR -future-time reference.

En wat nou zo interessant is: zodra sprekers door hun grammatica worden gedwongen de toekomst te verdisconteren, houden ze daar in hun gedrag minder rekening mee. Dat komt, zegt de Amerikaanse econoom Keith Chen, doordat het onderscheid tussen nu en straks minder groot is als je - zoals in het Nederlands - geen verplichte toekomende tijd hebt: de toekomst is een deel van het heden.

Terwijl de toekomst onderscheidener lijkt, en je er dus minder rekening mee houdt, als de taal er een aparte tijd voor heeft. Chen rekent het allemaal uitgebreid voor in een nog ongepubliceerd artikel dat al hevig de ronde doet op internet. 'Sprekers met zwakke FTR hebben 30 procent meer kans in enig jaar gespaard te hebben, en bij hun pensioen scheelt het 170 duizend euro. Tegen die tijd hebben ze 24 procent minder kans stevig gerookt te hebben, 29 procent meer kans lichamelijk actief te zijn, en 13 procent minder kans te dik te zijn.'

De gedachte dat taal ons denken beïnvloedt, gaat terug op de Amerikaanse taalkundigen Sapir en Whorf uit het begin van de vorige eeuw. Het is de taalkundige tegenhanger van de homeopathie - het klinkt aardig, maar wie zich er even in verdiept, ziet meteen dat het nergens op slaat.

Doordat de Eskimo's - zo gaat het standaardvoorbeeld - twintig woorden voor sneeuw hebben zien ze veel meer soorten sneeuw. Maar Eskimo's hebben geen twintig woorden voor sneeuw; ze maken hun woorden heel anders dan wij, en wij hebben ook veel woorden voor verschillende soorten sneeuw. De Amerikaanse taalkundige Geoffrey Pullum liet er in zijn boek The great Eskimo vocabulary hoax geen spaan van heel.

Maar Chen doet er gewoon nog een schepje bovenop, en stelt dat taal - en dan zelfs alleen de grammatica (hij verwart overigens ook ergens spreken en schrijven) - ook ons doen en laten beïnvloedt. Hij gebruikt daarvoor een enorme batterij aan data en statistieken.

Hij volgt de classificatie van talen op FTR volgens Eurotyp, zet de landen in volgorde volgens de World Values Surveys uit 2009, de Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe uit 2005 en de nationale besparingen van 35 landen volgens de OESO.

Hij probeert zich te wapenen tegen kritiek dat er geen sprake is van een oorzaak-gevolgrelatie of dat die andersom ligt, en bepaalt uiteindelijk al die bovengenoemde verbanden (die door een trucje wel veel groter lijken dan ze zijn: het scheelt in werkelijkheid steeds maar enkele procenten).

Zelfs als het rekenwerk deugt, blijven er nog wat taalkundige vragen over. Waarom zou een taal die sterk met de toekomende tijd werkt, sprekers zorgeloos over de toekomst maken in plaats van andersom?

Grieken zouden weinig moeten sparen (dat klopt) en erg ongezond moeten zijn (dat klopt niet, dankzij hun fameuze mediterrane dieet). Chen classificeert Afrikaans als sterk FTR, Nederlands als zwak FTR.

Ten slotte: ben je in het Engels werkelijk meer dan in bijvoorbeeld het Nederlands gedwongen aan de toekomst te denken?

Ik ben geen native speaker, maar Geoffrey Pullum wel. 'My flight takes off at 8:30' en 'Meg's mother arrives tomorrow' zijn volgens hem volstrekt grammaticaal.

'I am going' is eerder tegenwoordige dan toekomende tijd, voegt hij er pinnig in een reactie op Chens stuk op Language Log aan toe.

Het zal misschien 170 duizend euro schelen aan pensioen, maar de futurum heeft er weinig mee van doen.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden