vier vragen

De krachtigste radiotelescoop ter wereld krijgt groen licht om ‘fascinerende geheimen’ te onderzoeken

De bouw van een reusachtige radiotelescoop in de woestijnen van Australië en Zuid-Afrika gaat officieel van start, werd dinsdag bekend. De vier belangrijkste vragen over de Square Kilometer Array, waarin ook Nederland de komende jaren flink investeert.

Computertekening van SKA in Zuid-Afrika (links) en Australië (rechts). Beeld SKAO
Computertekening van SKA in Zuid-Afrika (links) en Australië (rechts).Beeld SKAO

Wat is er aangekondigd?

Totale kosten: een grove 2 miljard euro. Bouwtijd: tien jaar. Honderd betrokken onderzoeksinstellingen, verdeeld over twintig landen. De zogeheten Square Kilometer Array (SKA) moet, zoals men zelf zegt, ‘de grootste radiotelescoop ter wereld’ worden. Nederland investeert er de komende jaren zo’n 39 miljoen euro in.

Na dertig jaar van overleg en ontwerpstudies volgde dinsdag eindelijk het officiële startschot van het letterlijk en figuurlijk astronomische project. Dat gebeurde niet met een symbolische spade in de grond, maar met het uitdelen van de eerste contracten aan de bedrijven die het ding straks daadwerkelijk moeten bouwen.

De komende maanden worden minimaal zeventig van dat soort contracten ondertekend. Ook Nederlandse bedrijven kunnen orders verwachten voor de software en hardware van SKA, zei Michiel van Haarlem dinsdag in een persverklaring. Van Haarlem is hoofd van het Nederlandse SKA-project bij onderzoeksinstituut Astron. Nederlandse bedrijven gaan, zo zei hij, onder meer software ontwikkelen om meetgegevens te verwerken, de computers bouwen waarop die software zal draaien en lasers leveren die de meetgegevens over optische kabels kunnen versturen. Om welke bedrijven het precies gaat en welke bedragen daarmee gemoeid zijn, wordt pas bekendgemaakt wanneer de contracten zijn getekend.

null Beeld

Wat wordt SKA voor telescoop?

Zet de indrukwekkende feiten op een rijtje en je snapt meteen waarom dit zo’n groot project is. De telescoop heeft, als hij aan het einde van dit decennium klaar is, de verzamelde rekenkracht van een grove 100 miljoen pc’s. De kabels in z’n binnenste zijn lang genoeg om tweemaal om de aarde te winden. En elk jaar verzamelt-ie genoeg meetgegevens om grofweg een miljoen harde schijven van 500 gigabyte te vullen.

De Square Kilometer Array is dan ook niet één telescoop, maar twee. Of eigenlijk zelfs: honderden, verdeeld over twee hoofdgroepen. De eerste, codenaam: SKA-Mid, staat straks in Zuid-Afrika en bestaat uit 197 radioschotels van 15 meter. De andere, SKA-Low, komt in het westen van Australië en bestaat uit ruim 131 duizend radioantennes verdeeld over 512 stations. ‘Mid’ en ‘low’ verwijzen daarbij naar de frequentiegebieden waar de telescopen naar kunnen luisteren, radiosignalen met ‘middelhoge’ of ‘lage’ frequenties.

Beide telescopen zijn zogeheten interferometers, vakjargon voor telescopen die bestaan uit met kabels aan elkaar verbonden meetstations. De waarnemingen die zulke stations doen, worden met software aan elkaar geknoopt zodat alle antennes en schotels effectief functioneren als één grote megatelescoop.

‘Ik ben in extase. Op dit moment hebben we dertig jaar gewacht’, zei directeur-generaal Philip Diamond van de in februari opgerichte SKAO, de bestuursorganisatie achter de megatelescoop, dinsdag op een persconferentie. ‘Vandaag zet de mensheid een reusachtige stap door zich toe te leggen op de bouw van niet één, maar twee van de grootste en meest complexe radiotelescoopnetwerken ter wereld, ontworpen om de meest fascinerende geheimen van ons universum te ontsluieren.’

Wat zijn die ‘fascinerende geheimen’ die astronomen hiermee willen ontdekken?

Dat over de telescoop al dertig jaar wordt gesproken, heeft ook zo zijn voordelen. Astronomen hebben ruim de tijd gehad om te bedenken wat ze straks met het apparaat willen doen. In 2015 publiceerden ze nog een tweeduizend pagina’s tellend wetenschappelijk boekwerk waarin ze alle doelstellingen van de monstertelescoop geduldig opsomden.

SKA zal onder meer het heelal bekijken vanaf het diepe verleden van de kosmos, zo’n 100 miljoen jaar na de oerknal, het moment dat de eerste sterren ontstonden, tot nu. Daarbij richt het zijn antennes en schotels bijvoorbeeld op de explosies waarmee sterren sterven (supernova’s), op de verdeling van kosmisch gas, op pulsars, de rap rondtollende overblijfselen van gestorven sterren, op quasars, sterrenstelsels waaruit een overdonderende hoeveelheid straling ontsnapt, op exoplaneten, verre werelden die draaien om een andere ster dan de zon, op de mysterieuze, onzichtbare donkere materie en op geheimzinnige repeterende radiosignalen, de zogeheten ‘fast radio bursts’. Er is vrijwel geen astronomisch onderzoeksterrein waarop SKA géén bijdrage wil leveren.

Is SKA straks echt de grootste?

Dat ligt aan je definitie. In Europa, met Nederland als belangrijkste thuisland, staat bijvoorbeeld radiotelescoop Lofar, die zichzelf eveneens de grootste radiotelescoop ter wereld noemt. Die staat namelijk verspreid over een oppervlak grofweg zo groot als Europa. En bij gelegenheidsapparaat Event Horizon Telescope, die radiotelescopen van over de hele wereld tijdelijk met elkaar verbond om zo de eerste foto te maken van een zwart gat, ontstond een instrument dat op papier zelfs zo groot was als de gehele aarde. Dan is SKA toch écht kleiner, al heeft het ding met 33 duizend vierkante meter in Zuid-Afrika en 400 duizend vierkante meter in Australië natuurlijk reusachtige afmetingen.

De ‘claim to fame’ van SKA schuilt vooral in de gevoeligheid en resolutie van de telescoop. Om het anders te zeggen: het is niet zozeer de grootste radiotelescoop ter wereld, als wel de krachtigste. Het apparaat is zo gevoelig dat het straks het signaal zou kunnen meten van een radartoren van een gemiddeld vliegveld wanneer je deze verplaatst naar een exoplaneet op tientallen lichtjaren afstand van hier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden