De krachten van de democratie: wie houdt Trump in toom?

Hoe volk, media, rechter en bedrijfsleven het lot van Amerika medebepalen

De soep zou niet zo heet gegeten worden, dacht menigeen, ook in Republikeinse kring. Maar Trump de president doet gewoon wat Trump de kandidaat beloofde. Er zijn matigende krachten, maar zijn die sterk genoeg?

President Donald Trump, 31 januari. Beeld EPA/Jim Lo Scalzo

Ze dachten dat het wel mee zou vallen. Ze dachten dat hij zich met adviseurs zou omringen die er meer verstand van hadden. Ze zeiden dat je niet alles letterlijk moest nemen wat hij zei.

Zo keken veel Republikeinen naar de man die namens hen tot president was gekozen. Ook veel politiek analisten gaven Donald Trump het voordeel van de twijfel. Zelfs vertrekkend president Barack Obama zei een paar dagen na de verkiezingen dat Trump door de zwaarte van het ambt zou veranderen. Dat hij er wel achter zou komen dat de campagne voorbij was.

In de twee weken na zijn inauguratie heeft Trump die verwachtingen gelogenstraft. De president blijkt zijn beloften wél na te willen komen, liefst zo letterlijk mogelijk. Hij kondigde aan een muur te gaan bouwen tussen Amerika en Mexico, en de deportaties van illegalen op te schroeven. Hij zette een eerste streep door Obamacare en schrapte het handelsakkoord TPP. Hij stopte de opname van vluchtelingen en verbood de inwoners van zeven moslimlanden Amerika binnen te komen.

En dat waren alleen de decreten. Trump verbood zijn agentschappen nog te twitteren. Hij gaf zijn rechts-populistische adviseur Steve Bannon een belangrijke post in de Nationale Veiligheidsraad, ten koste van militaire experts. Hij loog over de opkomst bij zijn inauguratie. Hij beweerde dat er zeker drie miljoen valse stemmen waren uitgebracht bij de presidentsverkiezingen. Hij noemde journalisten 'de oppositie', mensen die volgens zijn rechtspopulistische adviseur 'hun bek moesten houden'.

Hij doet wat hij heeft beloofd, zeggen zijn aanhangers verrukt. Hij doet wat hij heeft aangekondigd, zeggen zijn tegenstanders geschrokken. Nu, twee weken na de inauguratie, is voor velen duidelijk dat er weinig verschil zit tussen Donald Trump de kandidaat en Donald Trump de president.

Het blijkt een kwestie van temperament, schrijft voormalig Bush-adviseur Eliot Cohen, en daarom zal het niet veranderen. 'Het zal eerder slechter worden, naarmate Trump en degenen om hem heen bedwelmd worden door de macht.'

Ministeries, juristen, mensen met ervaring: ze worden genegeerd of voor voldongen feiten gesteld. Het leidde tot chaos in het weekend van het inreisverbod, en het leidde tot tientallen burgerdoden (veel vrouwen en kinderen), één dode Amerikaanse commando en een verloren vliegtuig bij een militaire actie in Jemen.

Als je denkt dat dit slecht gaat eindigen, is dit een goed begin.

Maar moet het slecht eindigen?

De Amerikaanse democratie is gebouwd rond instituties die elkaar in theorie in balans houden. Dat zijn van oudsher de drie pilaren van de trias politica, de uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht, maar ook andere krachten kunnen een corrigerende werking hebben. De ambtenaren, natuurlijk, als vierde macht. De media. Het bedrijfsleven. Daar dwars doorheen loopt het Amerikaanse volk, dat zich stemmend, protesterend en consumerend laat gelden. Het zijn krachten die zich de eerste twee weken al hebben laten zien, soms in verzet tegen Trump maar soms ook volledig in de pas met hem. Het zijn deze krachten die het lot van Amerika gaan bepalen.

I. De uitvoerende macht: de president en zijn regering

Kan dat zomaar? Mag dat zomaar? Een van de constateringen van de eerste Trump-weken is dat de Amerikaanse president nog meer macht heeft dan de Amerikanen dachten. Trump tekende in zijn eerste twaalf dagen achttien decreten. Dat is niet uniek: Obama zette de toon, met negentien. Maar Trump toont duidelijk minder terughoudendheid: zijn decreten hebben effect op de levens van miljoenen mensen.

De geldkraan is een belangrijk instrument. Trump dreigt de subsidies te stoppen voor steden die illegale immigranten gedogen, en suggereerde donderdag bijvoorbeeld dat hij geen geld meer wil geven aan de universiteit van Berkeley omdat daar rellen waren uitgebroken rond een lezing van de rechtse provocateur Milo Yiannopoulos.

Trump is een man die zijn relaties onderhoudt met beloningen en revanche. Hij haalt graag familieleden en andere getrouwen naar het Witte Huis, ondanks anti-nepotismebepalingen in de wet. De president heeft het recht van 'vergeving', zei adviseur Newt Gingrich in december, toen Trump aankondigde zijn dochter en schoonzoon als adviseur te willen hebben. 'Als iemand dan zegt dat dat niet mag, dan kan hij hen vergeven. Punt uit.' De macht om mensen aan te stellen reikt verder dan het Witte Huis. De president kan de inspecteur van de belastingen benoemen (die een onderzoek naar Trumps belastingen zou kunnen instellen) en de openbare aanklagers in alle staten (die een onderzoek naar fraude of andere misdrijven kunnen instellen).

Veel van Trumps kabinetsleden hebben zich op hoorzittingen redelijker getoond dan Trump zelf. Zij zouden een matigende invloed op de president kunnen uitoefenen. Maar bij de eerste besluiten van Trump werden zij gepasseerd (John Kelly van het ministerie van Binnenlandse Veiligheid erkende dinsdag dat 'een beperkt aantal mensen' in het Witte Huis het moslimdecreet hadden opgesteld), maar donderdag werd hun invloed toch voor het eerst merkbaar.

Trump-adviseurs Stephen Bannon (L) en Reince Priebus (R). Beeld reuters

II. De Wetgevende Macht: Het Congres

Nikki Haley zei als VN-ambassadeur dat de sancties tegen Rusland pas worden opgeheven als dat de Krim terug geeft aan Oekraïne, en Trump zei tegen premier Netanyahu van Israël dat nieuwe nederzettingen niet goed zijn voor het vredesproces. Twee stevige uitlatingen, die in lijn zijn met het beleid van Barack Obama, en diametraal staan tegenover de verwachtingen die Trump heeft gewekt. Dat is, na de Russische bemoeienis met de verkiezingen en de pro-Israëlische retoriek van Trump, een verrassend levensteken van 'normale' krachten.

Wat betekent dit? Een overwinning van het gezond verstand? Van de net benoemde minister van Buitenlandse Zaken Rex Tillerson? Wat als iemand zich verzet tegen de krachten uit het Witte Huis? Dat Trump hard kan ingrijpen, bewees hij deze week al met het ontslag van interim-minister van Justitie Sally Yates, die geen heil zag in het verdedigen van de moslimbegrenzing.

II. De Wetgevende Macht: Het Congres

Het Congres is in theorie machtiger dan de president. Deze volksvertegenwoordigers in Senaat en Huis van Afgevaardigden voeren wetten in, stellen geld beschikbaar en geven groen licht aan de ministers, hoge ambtenaren en rechters die door de president worden voorgedragen. Ze kunnen hoorzittingen organiseren, parlementaire onderzoeken instellen, een afzettingsprocedure tegen de president beginnen. Maar dan moeten ze daar wel zin in hebben.

En daar lijkt het de Republikeinen, die in de beide kamers een meerderheid hebben, vooralsnog aan te ontbreken. Ze hebben na jaren wachten de mogelijkheid om twee gedroomde kapitalistische agendapunten door te voeren: belastingverlaging en deregulering.

Het is Trump die ze die kans heeft gegeven, met zijn in zekere zin on-Republikeinse overwinning: een standaardkandidaat van die partij zou nooit genoeg stemmen hebben gehaald onder de arbeiders (vaak ex-Democraten) in de staten die de doorslag hebben gegeven. Dus hebben partijleiders Paul Ryan (Huis van Afgevaardigden) en Mitch McConnell (Senaat), ondanks hun verzet tijdens de verkiezingscampagne, een pact met de duivel gesloten. McConnell heeft zich nog eens extra aan Trump verbonden, doordat zijn vrouw minister in zijn kabinet is geworden.

Daarbij zullen ze zo veel mogelijk van Trumps potentiële schandalen proberen te negeren, signaleert voormalig conservatief David Frum in zijn stuk How to build an autocracy in The Atlantic deze week. En dus antwoordt Ryan op vragen over de rol van Bannon in het Witte Huis: 'Ik ken hem niet, dus ik maak me geen zorgen.' Op de vraag of hij net als Trump gelooft dat er miljoenen illegale stemmen zijn uitgebracht: 'Dat weet ik niet. Ik focus me niet echt op die dingen.' En op de vraag over Trumps verstrengelde belangen: 'Dit is niet iets waar ik me zorgen over maak, in het Congres.'

Uiteindelijk zullen de volksvertegenwoordigers zich laten leiden door hun kiezers. Trump haalde tijdens de Republikeinse voorverkiezingen minder dan 45 procent van de stemmen. Dat betekent dat meer dan de helft van de conservatieven een eerste voorkeur had voor een andere kandidaat, ook al kozen ze daarna voor Trump boven Clinton. Wanneer deze groep zich laat gelden - omdat Trump het land schade toebrengt, omdat ze niet met Trumps xenofobie willen worden geassocieerd, omdat ze erop achteruitgaan - zal ook het Congres zich laten gelden.

Hoe waarschijnlijk is dat? Deze week waren er tekenen van verzet: twee Republikeinse senatoren zeiden tegen Betsy DeVos te gaan stemmen, de door Trump genomineerde minister van Onderwijs. Andere senatoren hebben kritiek op zijn buitenlandbeleid, al is dat wat vrijblijvender: er is niets om over te stemmen. En iemand als John McCain was tijdens de voorverkiezingen ook al kritisch op Trump, maar schaarde zich uiteindelijk toch achter hem, ook omdat hij zelf herkozen wilde worden.

In het Huis van Afgevaardigden zullen veel congresleden huiveriger zijn dan in de Senaat. Door de gerrymandering, waarbij staten zo in kiesdistricten zijn verdeeld dat die zo veel mogelijk Republikeinse winnaars opleveren, hebben veel van de volksvertegenwoordigers eigenlijk niet te vrezen van Democratische concurrentie (omdat er meer Republikeinse kiezers in een district zijn gestopt). Het gevaar komt voor hen van rechts: dat ze, als ze niet uitkijken, worden ingehaald door een meer trumpiaanse kandidaat. Kritisch zijn op Trump kan hun de kop kosten.

Betsy DeVos, de door Trump genomineerde minister van Onderwijs. Beeld afp

III. Rechterlijke macht

Zaterdag diende een rechter in Brooklyn de president zijn eerste nederlaag toe. Het inreisverbod was niet rechtmatig, en de getroffen reizigers mochten niet worden teruggestuurd. Rechters in andere steden volgden. Het laat zien dat Trumps huidige zwakke plek in de juridische hoek zit. Zelfs decreten moeten zich aan de regels houden. Dat Trump in de nasleep van deze nederlaag zijn minister van Justitie verving, doet daar niets aan af. De volgende minister moet met dezelfde wetten werken.

In zekere zin heeft de Amerikaanse rechtsstaat al bij voorbaat voorkomen dat Trump zijn belofte van een echte 'moslimban' kon uitvoeren. Volgens zijn adviseur Rudy Giuliani vroeg Trump om een manier om daar zo dicht mogelijk bij in de buurt te komen zonder de wet te overtreden. De versie met de dichte grenzen voor inwoners uit zeven moslimlanden bleek het maximaal haalbare.

Maar op termijn kan Trump het systeem wel in zijn voordeel veranderen, door hem gunstig gezinde federale rechters te benoemen. Trump is deze week begonnen het Hooggerechtshof, waar zaken aan de Grondwet worden getoetst, weer wat Republikeinser te kleuren.

IV. Ambtenaren

De vierde macht heeft deze week twee gezichten laten zien. Op het computernetwerk van het ministerie van Buitenlandse Zaken ging een mail rond van ambassademedewerkers die zich in groten getale verzetten tegen Trumps moslimdecreet. Ambtenaren op ministeries die een communicatieverbod hebben gekregen, hebben alternatieve twitter-accounts opgezet om hun grieven te uiten.

De grensbewakers van het ministerie van Binnenlandse Veiligheid daarentegen toonden zich overijverig bij het tegenhouden van reizigers en negeerden zelfs gerechtelijke bevelen om advocaten toegang te geven tot gedetineerde reizigers. Die obstructie werd botweg ontkend door de verantwoordelijke minister. Dat laatste is een gevaarlijk precedent: als de uitvoerders zich niet meer in het gareel laten dwingen door de rechterlijke macht, dan stelt de rechtsstaat weinig voor, een teken dat Amerika afglijdt in de richting van een autocratisch regime.

V. Bedrijven

Ondernemend Amerika weet inmiddels wat het aan Trump heeft. Hij geeft de bedrijven belastingverlaging en deregulering, en wil daarvoor in ruil gehoorzaamheid - dat ze hun fabrieken in Amerika houden, dat ze de prijzen van hun medicijnen verlagen, dat de kosten van een jachtvliegtuig omlaag gaan. Veel bedrijven voegen zich gedwee, al is het maar voor de vorm, laten een fabriek in Amerika staan en genieten van de gestegen beurskoersen.

Maar andere bedrijven worstelen met Trump. Silicon Valley liet een fel protest horen tegen de vluchtelingenban. Travis Kalanick, baas van taxibedrijf Uber, zag zich gedwongen zich terug te trekken uit de economische adviesraad van Trump omdat dat commercieel nadelig was. De boycot van Uber zal daaraan hebben bijgedragen; mensen hadden de app van hun telefoon gehaald omdat Uber als onderkruiper was blijven doorrijden toen andere taxi's in New York staakten vanwege het inreisverbod vorige week.

Donald Trump en Mary Barra, ceo van autofabrikant General Motors. Beeld ap

Ander voorbeeld: Budweiser, het meest Amerikaanse Amerikaanse bier, vertoont zondag tijdens de rust van de Super Bowl, de American Football-finale, een advertentie waarin een Duitse immigrant in de negentiende eeuw, ondanks vijandig gesis ('Jij hoort hier niet') naar het westen trekt, in gezelschap van een zwarte man aan een brandende rivierboot ontsnapt, en dan in St. Louis de bierbrouwerij begint die zo Amerikaans zou worden.

Het lijkt een aanklacht tegen xenofobie en onverdraagzaamheid, en laat zien door wie het land is opgebouwd. Misschien is zo'n boodschap van een onverdachte bron overtuigender in het Amerikaanse midden-westen dan het, in de oren van een Budweiser-drinker, elitaire gejammer uit de kuststreek.

En toch is ook dat filmpje met hoon begroet op Breitbart. Als zelfs Budweiser van zijn nationale voetstuk kan vallen, kan alles gaan bewegen.

Persbriefing van het Witte Huis. Beeld getty

VI. Media

Wat kranten als The New York Times en The Washington Post ook onthullen, doordat Trump de media en hun journalisten consequent verdacht maakt en zelf alternatieve feiten presenteert lijkt hij onkwetsbaar voor de waarheid (te verwachten zijn schokkende primeurs over de zelfverrijking van een kleptocratische kliek). Het zijn instrumenten die autoritaire leiders als Poetin, Erdogan en Orbán gebruiken. In Amerika, met zijn journalistieke traditie en op de president gerichte vergrootglas, werkt het ook.

Trump heeft Twitter om zijn waarheid naar buiten te brengen, en Fox News en website Breitbart om dat verder aan te kleden. Die twee media hebben zich sinds de verkiezingen verder ontwikkeld als propagandakanalen. Met name Fox voert actief campagne tegen kritische journalisten, en draagt zo bij aan de diskwalificatie van mogelijk voor Trump gevaarlijke media. Kopstuk Sean Hannity heeft al gesuggereerd dat journalisten die de waarheid van Trump bestrijden hun accreditatie moet worden ontnomen.

Protesten en demonstraties, schrijft David Frum in The Atlantic, zullen geen probleem zijn voor het presidentschap van Trump. 'Het is een grondstof. Trump zal het niet willen neerslaan, maar willen laten zien - en de conservatieve mediamix van vermaak en woede zal hem daarbij gretig helpen. Hoe brutaler de demonstranten zich gedragen, des te blijer Trump zal zijn.'

Daar was deze week een voorproefje van te zien. Toen anarchistische demonstranten woensdag vernielingen aanrichtten in Berkeley, konden de rechtse media hun geluk niet op. Een commentator op Fox suggereerde dat Trump de federale subsidie voor Berkeley moest intrekken, wat Trump prompt voorstelde op Twitter. 'Professional anarchists, thugs and paid protesters are proving the point of the millions of people who voted to MAKE AMERICA GREAT AGAIN!'

Vraag is of in dit verdeelde Amerika serieuze media nog als waakhond van de democratie kunnen functioneren? Wordt er nog naar hun geblaf geluisterd? Het voorlopige antwoord: door de ene helft wel, door de andere niet. En de vraag voor de toekomst is of Trump het kritische media nog moeilijker zal maken. Veel daarvan zijn in handen van grote bedrijven of zakenmannen met andere belangen - zoals Amazons Jeff Bezos met de Washington Post - die zaken moet doen met de overheid.

In landen als Rusland en Turkije werden kritische media zo onder druk gezet. Het was tot voor kort ondenkbaar in Amerika, maar is het dat nog steeds? We leven nu in het Amerika van Trump, waar de president er geen moeite mee heeft om te suggereren dat de kritische New York Times maar beter een nieuwe eigenaar kan krijgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.