De kracht van eigentijdse Victoriaanse verhalen

Met Fingersmith, onlangs vertaald als Vingervlug, liep ze weliswaar net de Man Booker Prize mis, maar ze sleepte wel de Orange Prize in de wacht....

Haar flat in de Londense wijk Brixton doet denken aan die van Alex uit A Clockwork Orange. Van buiten tenminste. Kapotte lift, gebroken ruiten, zwerfvuil, bladderende verf. Op de zesde verdieping deelt ze een appartementje met een flat mate - het is een woning die sinds haar studietijd niet veel veranderd kan zijn. Pronkstuk is een bar die ze ooit bij het grofvuil weghaalde en die op kitscherige wijze is versierd. Aan de muur hangen kitsche & rige schilderijen, en elders in de kamer staan dito voorwerpen. Het hele appartement schreeuwt 'camp', 'pastiche'. Net als haar boeken.

Ze schreef er tot dusver drie: Tipping the Velvet (Fluwelen begeerte), Affinity (Affiniteit) en Fingersmith (Vingervlug). Alledrie spelen ze in het 19de-eeuwse Londen en alledrie vertellen ze, ieder op hun eigen wijze, onder meer een lesbisch liefdesverhaal. De boeken getuigen van een uiterst levendige verbeeldingskracht, zijn spannend en meeslepend geschreven, en van humor doortrokken. Waters' publiek bestaat dan ook bepaald niet alleen uit lesbische lezeressen.

Sarah Waters werd in 1966 geboren in het stadje Neyland in Zuid-West Wales, maar ziet zichzelf niet als een Welse schrijfster. Ze schrijft over Londen, niet over Wales. 'Ik ben er geboren en opgegroeid, heb vervolgens Engelse letteren gestudeerd in Kent en Lancaster. Daarna, in 1989, ben ik naar Londen verhuisd. Dat is dus al 14 jaar mijn omgeving. Maar af en toe schrijft iemand uit Wales een artikel over me, en dan merk je dat ze je willen claimen als Wels.

'Ik moet wel zeggen: ik ben opgegroeid in een heel klein stadje, en zoals waarschijnlijk in kleine stadjes overal ter wereld had het leven daar onmiskenbaar iets excentrieks. Ik bedoel dat letterlijk en figuurlijk: het lag ver van het economische, culturele en politieke centrum van het land verwijderd, maar had ook iets uitgesproken eigenzinnigs en afwijkends. Zo bevonden wij ons in een uithoek van Wales, maar spraken, om historische redenen, geen Wels maar Engels. Wij hadden een beetje merkwaardige identiteit, en ik denk dat dat gegeven op de een of andere manier een plaats heeft gekregen in mijn boeken. Fingersmith bijvoorbeeld speelt zich af in een hele kleine gemeenschap in Londen, zoals Londen vroeger nu eenmaal uit een hele reeks kleine gemeenschappen bestond. Het gegeven van een kleine gemeenschap binnen een grotere kende ik.'

Waters kreeg het idee voor haar eerste roman toen ze werkte aan haar proefschrift over homo- en lesbische literatuur. Haar onderwerp was de wijze waarop homoseksuele en lesbische auteurs over geschiedenis hebben geschreven en, bijvoorbeeld, bepaalde historische perioden voor zich opeisten, zoals het klassieke Griekenland. Waters, zelf lesbisch: 'Het is voor alle groeperingen belangrijk om te kunnen zeggen dat ze een traditie hebben. Dat geeft ze bestaansrecht. Ik was dus erg bezig met het verleden, ons beeld ervan en de mogelijkheden van historische fictie. In Engeland stond dat genre traditioneel niet in hoog aanzien. Maar de boeken die ik las, probeerden heel interessante dingen te bewerkstelligen. Zo konden sommige auteurs, omdat hun romans in het verleden speelden, veel openhartiger over seks schrijven dan in boeken met een eigentijdse setting had gekund.'

Deze ontdekking was het begin van Waters' literaire loopbaan. Probeerde zij een boek te schrijven in de stijl van de Victoriaanse roman, maar met de inzichten van de late 20ste eeuw? 'Bij Tipping the Velvet had ik een hoop verschillende zaken in gedachten. Ik wilde in dat boek onderzoeken wat je vandaag de dag precies met het genre van de Victoriaanse roman kon doen, en ik was ook erg geïnteresseerd in de periode waarin het boek speelt: de late 19de eeuw. Ik wilde een lesbische historische roman schrijven. Dankzij mijn proefschrift wist ik iets van die materie, hoewel vooral via mannelijke homoseksuele schrijvers. Ik was er echter van overtuigd dat er ook vanuit lesbisch perspectief interessante dingen te melden waren. Dus koos ik voor een Victoriaanse vorm en gebruikte die met heel hedendaagse bedoelingen.'

Zonder haar proefschrift zou ze nooit fictie zijn gaan schrijven, vertelt ze. Het werken eraan gaf haar niet alleen de inspiratie, maar ook de discipline en het creatieve zelfvertrouwen voor haar schrijverschap. 'In een proefschrift over literatuur heb je behoorlijke creatieve vrijheden; je kunt echt op het flamboy & ante af schrijven, en van die mogelijkheid heb ik volop gebruikgemaakt. Tipping the Velvet heeft een speelsheid, een bloemrijke weelderigheid, die rechtstreeks voortvloeide uit die dissertatie.'

Ze constateert dat er de laatste jaren sprake is van een brede belangstelling voor populaire cultuur. Misdaadliteratuur bijvoorbeeld heeft een status verkregen die ze nooit heeft gehad, en dat geldt ook voor de historische roman. 'De boeken van Peter Carey en ook een roman als Posession van A.S. Byatt zijn daarvan goede voorbeelden. Die boeken gaan niet alleen over het verleden, maar ook en misschien zelfs vooral over hoe wij ons het verleden voorstellen. Deze romans stellen, net als de mijne, de vraag of en hoe je het verleden kunt begrijpen, en hoe je het verleden telkens opnieuw uitvindt wanneer je erover schrijft.'

Door een 19de-eeuws format te kiezen, maar te schrijven vanuit een 21ste-eeuws bewustzijn kun je duidelijker over je eigen tijd schrijven, meent ze. Door de overeenkomsten in vorm tussen een 'echte' en een 21ste-eeuwse Victoriaanse roman, vallen de verschillen in opvatting immers des temeer op. 'Lesbiennes lezen mijn boeken dikwijls als pogingen om het lesbische verleden te herontdekken, of als een vorm van lesbisch sociaal-realisme. Dat is, denk ik, een beetje naïef. Mijn werk wordt veel meer gevormd door de opvattingen die vandaag de dag in onze cultuur heersen. Ik zou mijn Victoriaanse verhalen alleen nú kunnen schrijven. Ze zeggen veel meer over het heden dan het verleden.'

Een aardig voorbeeld van wat Waters bedoelt - en wat in Groot-Brittannië tot nogal wat opschudding leidde - is het gebruik van een dildo in zowel het boek als de televisiebewerking van Tipping the Velvet (een term die overigens een poëtisch eufemisme is voor cunnilingus). Hoewel het gebruik van dildo's zeker ook in de 19de eeuw voorkwam, is het lesbische gebruik ervan een typisch contemporain statement. Waters: 'Nog geen twintig jaar geleden zou er op het gebruik ervan in lesbische kringen met afschuw zijn gereageerd. Vrouwen met een dildo, dat was een typisch mannelijke machofantasie! Vandaag de dag wordt dat nuchterder bekeken. De vraag is simpelweg: vind je het gebruik aangenaam of niet?'

Waters doet veel research en houdt van de gedachte dat haar boeken tot op zekere hoogte accuraat zijn. Maar er is een punt waarop haar research stopt; ze schrijft immers geen historische studies, maar romans voor een hedendaags publiek. Als het haar zo uitkomt, heeft ze er dan ook geen problemen mee met de feiten te sjoemelen.

'Met name Finger & smith is heel nadrukkelijk in een bepaalde traditie geschreven, namelijk die van de sensationalistische roman à la Wilkie Collins. Ik heb veel plezier gehad in het schrijven volgens die traditie, maar niet in de laatste plaats ook in het extra aanzetten van sommige aspecten ervan. Het woord pastiche is wat dat betreft op zijn plaats. Daarbij wil ik wel benadrukken dat ik het genre niet belachelijk wil maken, maar het als het ware plunder ten behoeve van mijn eigen bedoelingen. In mijn boeken wordt hardop gezegd wat in Victoriaanse boeken hooguit wordt gesuggereerd.'

Het verschil tussen Waters' boeken en het populaire genre 'romantische fictie' - dikwijl ook op 19de-eeuwse leest geschoeid - zit hem volgens haar in het 'zelfbewustzijn' van haar werk. De lezer krijgt voortdurend knipogen van de auteur. Een illustratie daarvan is dat al op de eerste bladzijde van Fingersmith wordt verwezen naar een opvoering van Oliver Twist, die de hoofdpersoon bijwoont in een circustheater. Het is een speels eerbetoon aan Charles Dickens, onmiskenbaar een van Waters' literaire inspiratiebronnen.

Na drie boeken die in de 19de eeuw zijn gesitueerd, heeft Waters het voorlopig wel even gezien met de Victoriaanse roman. Het boek waaraan ze nu werkt - en nog minstens een jaar verwacht te werken - speelt in de jaren veertig van de vorige eeuw. 'Ik kwam bij toeval in die periode terecht', zegt ze. 'Omdat ik bij mijn nieuwe boek niet kan terugvallen op een proefschrift, heb ik het afgelopen jaar veel tijd moeten steken in research. Mijn manier om een bepaalde periode binnen te treden is door de stijl van romans uit die tijd te bestuderen, dus naast boeken over de jaren veertig lees ik ook veel fictie.

'Ons beeld van de jaren veertig is nogal nostalgisch en sentimenteel. Er zijn in Groot-Brittannië heel wat in die periode spelende televisieseries te zien vol Amerikaanse soldaten, oorlogsbruiden, romantiek, enzovoort. En alles nadrukkelijk heteroseksueel. Maar de jaren veertig waren aanzienlijk gecompliceerder en welbeschouwd interessanter dan het populaire beeld ervan voorschrijft.

'Ze gaven veel mensen geheel nieuwe mogelijkheden; vrouwen belandden ineens in posities die vóór die tijd ondenkbaar waren, gezinnen werden van elkaar gescheiden, er vonden plotseling allerlei maatschappelijke ontwikkelingen plaats. Als gevolg van de oorlog gebeurden er natuurlijk de vreselijkste dingen, maar tegelijk was het ook een heel opwindende tijd.

'En na de oorlog moest iedereen ineens weer terug in zijn oude rol, wat natuurlijk met allerlei spanningen gepaard ging. Al met al zijn de jaren veertig een uiterst vruchtbaar werkterrein, ook stilistisch. Na al die Victoriaanse uitbundigheid moet ik mij nu toeleggen op een veel meer ingehouden stijl van schrijven. De literatuur van de jaren veertig is vol understatement, met daaronder woekerende emoties.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden