'De kracht van Beatrix was haar voorspelbaarheid'

De historicus Cees Fasseur is lovend over Beatrix, die zo weinig mogelijk overliet aan het toeval. 'Van dat plichtsgevoel en die werklust zie ik Willem-Alexander niet gelukkig worden.'

Voor een vergelijkend onderzoek naar Nederlandse staatshoofden komt al snel de historicus Cees Fasseur in beeld. Hij schreef immers de biografie van koningin Wilhelmina, onderzocht het huwelijk van koningin Juliana en heeft contact met koningin Beatrix. De eerste kenmerken van het koningschap van Beatrix die Fasseur te binnen schieten, zijn 'stijl en allure'.


Fasseur: 'Ik kan geen grote uitglijder van haar bedenken. De enige faux-pas waren misschien haar gesprekken over ambassadeurs met ministers. Maar ik kan haar achteraf alleen maar gelijk geven dat ze een ambassade in Jordanië wilde. Want daar hebben we in de aanloop naar de Irak-oorlog en daarna veel plezier van gehad.'


Onder minister-president Lubbers (1982-1994) waren er geen incidenten met de koningin, onder minister-president Kok (1994-2002) wel. Het IOC-lidmaatschap van Willem-Alexander was een moeilijke politieke operatie, mede omdat zijn ouders sterke voorstanders waren. Beatrix ging op wintersport naar Lech in Oostenrijk, waar de extreem-rechtse FPÖ in de regering kwam. Ze was nogal openhartig in een gesprek met Kamerleden waarin ze aangaf tegen een referendum te zijn. Ze pleitte voor een versnelde invoering van de pepperspray en zei dat haar zoons niet meer gingen stappen in Amsterdam omdat het er onveilig was. Er zou een ambassadeur in Zuid-Afrika op haar verzoek zijn overgeplaatst en op een bijeenkomst met journalisten verklaarde ze: 'De leugen regeert.'


Fasseur: 'Ik weet niet waaraan het ligt dat Lubbers geen incidenten had en Kok wel. Ervaring en chemie kunnen een rol spelen. Toen Kok aantrad, was zij al veertien jaar koningin. Op het moment dat Lubbers aantrad, was ze ook betrekkelijk jong en wellicht afwachtend hoe hij zich zou opstellen. Daardoor was ze misschien geneigd meer mee te gaan met Lubbers. Het kan zijn dat de chemie anders was. Je kunt zeggen dat Beatrix in haar rol is gegroeid. Van Kok is bekend dat hij nogal eens humeurig was.'


Als u kijkt naar het koningschap van Wilhelmina, Juliana en Beatrix, wat valt u dan op?

'Drie dingen. Alledrie de dames hebben een hoge plichtsbetrachting. Zo van: ik zit hier niet alleen om mijn handtekening te zetten, maar van mij wordt ook verwacht dat ik lees wat ik teken. Het is misschien wel iets vrouwelijks. De neiging tot perfectionisme lijkt een deugd die mannen minder hebben. Ik heb mijn echtgenote wel eens gezegd dat het komt doordat vrouwen in het maatschappelijk emancipatieproces een achterstand van 1900 jaar hebben. Maar perfectionisme kan ook leiden tot besluiteloosheid. Het valt ook op dat Juliana vaak een besluiteloze indruk maakt. Wilhelmina trok zich terug en nam een besluit en dat was het. Beatrix lijkt daarin meer op Wilhelmina dan op Juliana.


'De intelligentie van de dames is ook opvallend. Ik heb eens een onderzoek van een Amsterdams bureau gelezen naar de intelligentie van Beatrix. De vraag was, of ze wel naar de middelbare school kon, na het onderwijs op de school van Kees Boeke. Ze werd als twaalfjarige getest. Beatrix kwam tot de score van een kennis-IQ van 135. Maar de praktische intelligentie was 150. Ik dacht: daar kan het land toch geen bezwaar tegen hebben, tegen een intelligent staatshoofd, dat de praktische intelligentie nog beter onder de knie heeft dan de gewone. Ik kon het niet in mijn boek verwerken, maar ik vond het aardig om het eens te melden. Het advies was dus dat ze naar de middelbare school kon.


'Het koningschap wordt steeds moeilijker te vervullen. Wilhelmina (1898-1948) had het makkelijker, omdat er een enorme eerbied was voor het koningshuis. Hetzelfde geldt voor Juliana (1948-1980) tot in de jaren zestig toe. Tot het moment dat prinses Irene in 1964 geen parlementaire toestemming vroeg voor haar huwelijk met Carlos Hugo de Bourbon de Parme. Op dat moment wordt de familie object van vrije nieuwsgaring. Dat is een radicale breuk. In de jaren zeventig was er nog een voorzichtige houding. Dat is nu onvoorstelbaar. Als vanavond een persiflage van Beatrix op televisie is, dan kraait daar geen haan naar. Kamerleden zijn met de Nieuwspoortcode beter beschermd tegen roddels dan leden van het Koninklijk Huis. Daar is voor Beatrix veel moeilijker mee om te gaan. Ze kan de krant niet openslaan of er staat iets lulligs in over de familie. Als je dat dag-in-dag-uit, jaar-in-jaar-uit moet lezen. Dan zijn er nog de verbale aanvallen. Als je dan op Koninginnedag 2009 ook nog eens een fysieke aanval daar bovenop krijgt, dan ben je helemaal van de kaart. Dat verklaart mede, waarom ze die afstand koestert. Maar het is niet los te zien van de veranderende tijd waarin we leven.'


Was Beatrix niet haast onpersoonlijk? Was die afstand niet te groot?

'Het is een begrijpelijke reactie op de houding van haar moeder. Ik kan me goed voorstellen dat ze dacht: dit moeten we niet net zo gaan doen. Busken Huet zei al: als je een zeker mysterie wilt handhaven, moet je afstand houden. Dat was aan Juliana totaal niet besteed, ze wilde gewoon zijn.'


De paradox is dat Beatrix in een persoonlijk gesprek hartelijk kan zijn.

'Laat ik zeggen, wat heel erg opvalt is dat ze net als journalisten mededeelzaam is.'


Zo mededeelzaam dat u denkt: is dat wel verstandig?

'U zegt het. Het is overigens aangenaam met iemand te praten die haar woorden niet op een goudschaal weegt. Integendeel. Ze stort soms haar hart uit, als het gaat om aansprekende onderwerpen. Anderen constateren dat ook. Als je het zou doorvertellen, is dat niet leuk voor haar.'


Ze gaat uit van vertrouwen.

'Dat siert haar natuurlijk, maar het is in sommige gevallen wel een gevaarlijk pad. Denk maar eens aan haar openhartige gesprekken met Kamerleden over pepperspray.'


Is het niet bijzonder dat zoiets bijna dertig jaar haast zonder ongelukken gaat?

'Nou, toen ze twintig jaar koningin was, is er een campagne tegen haar geweest, waarin werd gezegd: nu maar eens een ander. Er was een soort metaalmoeheid. Maar daarna is de relatie weer verbeterd.'


Als u wijst op de stijl en allure van Beatrix, zegt u dan impliciet iets over Juliana?

'Ik vind dat Juliana ook wel stijl had: de manier waarop ze haar Troonredes uitsprak, dat was mooi gebracht. Het was bekend dat Juliana aan stemmingswisselingen leed. Dat kan ik niet van de huidige koningin zeggen. Zowel Juliana als Wilhelmina hadden die humeuren en waren onvoorspelbaar in hun gedrag van de ene op de andere dag. Ik denk dat het komt doordat ze enig kind waren. Een enig kind regeert de hofhouding, want iedereen is als de dood dat het lieve prinsesje een driftaanval krijgt en gaat klagen bij haar moeder als ze niet aardig wordt behandeld. Dat maakt een hele omgeving onzeker. Als je drie zussen hebt zoals Beatrix, word je eerder gecorrigeerd. Het is de kracht van een leider als die karakterologisch evenwichtig en daardoor voorspelbaar is. Beatrix had dat.'


Hoe gingen de drie vrouwen met ministers om?

'Daarin lijken ze alledrie wel op elkaar. Juliana was niet erg joviaal met ministers. Ik denk dat hier de boodschap van moeder op dochter een rol speelt. Hoe moet ik een minister ontvangen? Daar wordt denk ik veel aandacht aan besteed. In die zin zal Willem-Alexander het ook niet heel anders gaan doen. Het is zo'n moeilijk punt: hoe ga ik om met ministers? Maar ook: hoe gaan de ministers om met het staatshoofd? Dat verandert ook per generatie. Minister Margreeth de Boer (1994-1998) zei eens: 'Als ik met de koningin praat, trek ik mij haar woorden evenveel aan als wanneer ik met de buurvrouw praat.' Dat was niet zo'n handige opmerking. Die buurvrouw heeft geen plaats in de Grondwet, de koningin wel. Maar misschien zijn er meer ministers die zo denken en het zien als een formaliteit.'


De drie koninginnen hebben in historisch perspectief macht en invloed ingeleverd. Is er een bodem bereikt?

'Wilhelmina had veel invloed, Juliana ook wel het nodige. Juliana stond staatsrechtelijk sterker dan Beatrix, omdat de tijdgeest meer gewend was rekening te houden met de wensen van de koningin. Dat spel moet toch een beetje worden gespeeld. Maar de Duitse president, dat is de bottomline, die hier niet zal worden bereikt, zolang Nederland een koning of koningin heeft. Dan is er geen publiek betoon meer, geen uitstraling. Dan is het definitief gedaan.'


Willem-Alexander heeft wel eens gezegd dat hij het moeilijk vindt koning te zijn als de inhoud wegvalt.

'Hij moet natuurlijk wat te doen hebben. Maar je kunt ook zeggen: ik ben hoofd van de BV Nederland en ik ga veel staatsbezoeken doen. Ik sprak eens een Finse dame die zei: jullie hebben het maar makkelijk met een koningin die er al bijna dertig jaar zit. Daar hadden ze ieder vier jaar of acht jaar een nieuwe president, die weer de hele wereld over moest. Zo kom je ook nooit hoog in de internationale pikorde. Beatrix heeft contact met Mandela en Kofi Annan. Dat zou niet zijn gelukt als ze na vier jaar weer plaatsmaakt voor een ander.'


Wat vindt u van de relatie die de drie staatshoofden met het volk hadden?

'Van huis uit is de traditie van de Oranjes tamelijk populistisch. Historisch gezien waren ze de beschermheren van het volk tegenover de stedelijke regenten. Wat Juliana betreft: het populisme druipt er vanaf. Ook daar geldt echter: niet te dichtbij komen. Een keer per jaar een defilé, maar niet de volgende dag terugkomen. Beatrix is minder populistisch dan haar moeder en grootmoeder. Dan zou je kunnen zeggen: dat betekent een slechte relatie met het volk. Aan de andere kant denk ik dat veel mensen het goed vinden dat de koningin een beetje afstand bewaart. Beatrix geeft weinig prijs van haar privacy. Ik was eens op reis in Schotland en was in een onooglijk zaakje in St. Andrews waar ze golfballetjes verkochten. De eigenaar zegt: ik verkoop golfballetjes aan uw koningin. Het zal wel, dacht ik. Maar hij komt even later met brieven aan met de onmiskenbare B van Beatrix erop, waarin ze hem bedankt en weer nieuwe bestelt. Dan denk ik: dat zou toch aardig zijn, als we wisten dat de koningin golft. Maar dat wil ze niet, daar heeft ze geen behoefte aan. Dat past niet meer helemaal in de tijdgeest. Die is van een overstelpende amicaliteit en hartelijkheid. Maar daarmee heeft Beatrix geen slechte relatie met het volk.'


Wat verwacht u van de regeerstijl van Willem-Alexander?

'Het is een voordeel dat hij lekker lang is. Dat geeft een zeker overwicht, veel mensen moeten tegen hem op kijken. Hij is sociaal heel vaardig. Ik denk dat hij meer improviserend en afwachtender zal zijn dan zijn moeder. Het zal voor hem bijna niet te doen zijn in het eerste jaar van het koningschap zijn moeder te evenaren. Dat moet hij ook niet willen. Hij zal er op den duur in groeien. Maar van dat plichtsgevoel en de werklust zie ik hem niet gelukkig worden. Zijn uitglijders voorafgaande aan zijn verloving verbaasden me. Mijn reactie was dat zijn moeder haar training van hem nog niet had voltooid. Maar hij was verliefd.


'Beatrix liet zo weinig mogelijk over aan het toeval. Wilhelmina en Beatrix lijken sterk op elkaar, meer dan zij zal willen toegeven, want ze heeft niet zoveel met Wilhelmina. Het zijn beiden krachtfiguren, die de zaak onder controle willen hebben. Beatrix is toch een beetje een geïsoleerde figuur. Willem-Alexander zie je eigenlijk altijd in gezelschap van vrouw en kinderen. Een jong gezin aan het hoofd van de natie is nooit weg. Ik verwacht meer gezinsfoto's dan staatsieportretten. Laten we maar zien wat er komen gaat.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden