De kraaklijntjes in het porselein van Willem Kalf

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: twee figuren.

Beeld RV

Helemaal niet grappig voor wie het al lang weet, maar daar hoorde ik dus niet bij: het woord 'kraakporselein' heeft niks te maken met de fijne kraaklijntjes in porselein of hoe makkelijk het dunne kleiwerk krak zegt. Het is iets héél anders. Kraakporselein is een geraffineerde omschrijving die laat zien wat een boevenbende veel van de Hollandse zeevaarders waren: het verwijst naar de naam van de Portugese schepen die werden gekaapt en leeggeroofd: kraken.

Maar dat gezegd, zijn die kraaklijntjes in sommig Chinees porselein wel fantastisch. Iets wat zo kwetsbaar is en dan ook nog door die flinterdunne lijntjes eruit ziet alsof het zo in je handen verpulvert, waardoor je het vasthoudt als een bloedend musje. Geweldig toch. Ik begreep dat de craquelures er soms expres ingebakken werden. Je moet de oven dan tijdens het bakken ineens uitzetten, zodat het glazuur te snel droogt en breekt.

In dit detail van een Chinese dekselpot zit een gewiekst meta-detail: de craquelures van de verf van het schilderij zijn goed zichtbaar en lijken op de kraaklijntjes die vaak in porselein te vinden zijn. Dat vond ik zo geestig dat ik bijna geloof dat Willem Kalf de verf expres te snel heeft laten drogen.

Willem Kalf Pronkstilleven met Chinese porseleinen dekselpot 1662, Olieverf op doek, 66,5 x 55 cm Statens Museum for Kunst Kopenhagen www.detailsofart.com

Wat opviel is de schaduw van de twee figuren. Ze zijn niet geschilderd óp de wand, ze zitten er tegenaan. Het zijn losse figuurtjes die aan de pot gemonteerd zijn. Dat leek me ongewoon, en dat klopt: al vroeg in de 17de eeuw was Chinees porselein massaproductie. Ieder gemiddeld burgerhuishouden in Holland bezat wel iets van Chinees porselein.

Maar al die potten, schalen en kopjes moesten natuurlijk wel een beetje fatsoenlijk vervoerd worden om heelhuids aan te kunnen komen hier. En dan heb je niet veel aan potjes met acht figuren in hoogreliëf, want dat stapelt voor geen meter.

Van deze zijn er dus weinig; in Nederlandse collecties zijn er slechts drie bekend. Willem Kalf was zo dol op zijn exemplaar dat hij het zes keer uitbeeldde. De mooiste versie hangt in Thyssen-Bornemysza in Madrid - sorry, ik stond nu eenmaal voor deze.

Willem Kalf
Pronkstilleven met Chinese porseleinen dekselpot
1662, Olieverf op doek, 66,5 x 55 cm
Statens Museum for Kunst Kopenhagen
www.detailsofart.com

Van de drie potten heb ik er een gezien, uit het Rijksmuseum. Die is bijna hetzelfde, ook met een hond (de fo-hond, een Boeddhistische leeuw) op het deksel. Alleen zijn de figuren wit. Waarschijnlijk werden die pas later geschilderd. Het zijn de 'acht onsterfelijken' uit het taoïsme, die zo goed leefden dat ze onsterfelijk werden en wonen in de bergen. Vijf van de zes keer dat Kalf de pot schildert, zet hij deze twee figuren vooraan: een man in gouden gewaad, met zwarte hoofddracht, een breed object in zijn hand en een rode riem, en een tweede in rood gewaad met zwarte riem en een gouden staf die uitmondt in een ruitvorm in de hand. Of Kalf daar iets mee bedoelde is niet bekend, maar conservatoren Jan van Campen en Ching-Ling Wang van het Rijksmuseum hebben even meegekeken en weten wie ze zijn: de man links is Zhong Liquan, de leider van de onsterfelijken en kenner van het elixir van het eeuwige leven, met waaier in de hand. Rechts is Ha Xiangu, de enige vrouw, die een elf werd nadat ze van een betoverde perzik had gegeten.

De pot werd gebruikt als suikerpot, om de wijn te zoeten, maar oorspronkelijk was het waarschijnlijk een offerpot die gebruikt werd bij rituelen. De enige andere porseleinen voorwerpen met zulke hoogreliëffiguren zijn wierookbranders, en die horen ook bij offerrituelen. Kalf wist dat vast niet, maar ik vind het idee van een taoïstische pot uit een Chinees offerritueel in een Hollands stilleven prachtig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden