De koorddanskoning

Een 'jetset-koning' met een gebrekkige politieke antenne. Een premier die opdoemende problemen soms niet ziet. En een parlement dat elke misstap aangrijpt voor bijtende kritiek. Het is lang niet vanzelfsprekend dat Willem-Alexander een rustig koningschap tegemoet gaat.

Zeggen dat een rapport van hoogleraar Michiel Baud over de wandaden van het Argentijnse Videla-regime 'maar een mening' is. Verwijzen naar een brief van een gewezen dictator in een poging je schoonvader uit de wind te houden. Met droge ogen zeggen dat je je schoonvader gelooft als hij zegt dat hij niets van verdwijningen wist omdat de drie gevallen die hij kende alle drie weer terugkeerden.


Denken dat je in het platte Nederland meermalen per jaar in Mozambique tussen de rijken der aarde kunt zitten met de bijbehorende beveiliging op tien uur reizen van je koninkrijk. En dat ook nog verkopen als ontwikkelingssamenwerking.


Het zijn zulke dingen die Job Cohen, de man die Willem-Alexander in 2002 in de echt verbond, tot een waarschuwing brengen over de valkuilen die klaar liggen voor de aanstaande koning: 'De politieke antenne van Willem-Alexander? Ik vind het moeilijk daar iets over te zeggen. Hij heeft een paar dingen gedaan waarvan ik dacht: die politieke antenne staat niet ver uit.'


En het zijn ook precies die dingen die historicus Hermann von der Dunk onlangs in de Volkskrant deden verzuchten dat het nog 'moeilijk' zal worden om Willem-Alexander op het rechte pad te houden. 'Er zullen wrijvingen ontstaan.'


Minder dan een maand duurt het nog tot Willem-Alexander op de troon zit. Over de publiciteit die hem daarbij begeleidt, zal hij niet ontevreden zijn. Lof is zijn deel. Zijn opleiding is meer dan voltooid. Bestuurders die hem kennen, prijzen zijn betrokkenheid en zijn intelligentie. Zijn keuze voor Máxima is alom gewaardeerd als een meesterzet.


Zijn imago van politiek onhandige kroonprins, worstelend met het keurslijf dat de functie hem opdringt, lijkt hij zowaar geheel achter zich te hebben gelaten. Het is hem gegund de troon in alle rust te bestijgen. Zelfs de meest republikeinse fracties in de Tweede Kamer, PVV en SP voorop, hebben nu even geen zin om het feestje te verstoren. De koning moet dan wel weg, maar voorlopig geldt: leve de koning.


Zorgen

Maar dat de oranjeroes alle scepsis nu even naar de achtergrond dringt, betekent niet dat in politiek-bestuurlijke kringen helemaal geen zorgen meer bestaan over het komende koningschap. Het is immers een slap koord waarop de koning moet balanceren, leert de recente ervaring met de andere Europese koningshuizen. De huwelijkscrisis van prins Charles en prinses Diana bracht de Engelse monarchie aan het wankelen. In België zag koningin Fabiola pardoes haar toelage met een half miljoen euro verlaagd nadat duidelijk was geworden dat zij successierechten probeerde te ontlopen. De stroom aan onhandige optredens van kroonprins Filip geven met name Vlaamse politici vrij spel om op het koningshuis te schieten.


In Spanje gaat het snel bergafwaarts met de populariteit van de ooit onaantastbare koning Juan Carlos, nadat hij voor de camera zijn chauffeur had geslagen, hij als erevoorzitter van het Spaanse Wereld Natuur Fonds op olifantenjacht ging, een corrupte schoonzoon bleek te hebben én een vader met geheime Zwitserse bankrekeningen. Het aantal Spanjaarden dat het wel gezien heeft met de monarchie, groeit snel.


Het SP-Kamerlid Ronald van Raak haalt uit dit alles een wijze les die Willem-Alexander wat hem betreft in zijn oren moet knopen: 'Het koningschap kan veel verdragen, maar geen gedoe.'


Jetset-kringen

Twee karaktertrekken van de nieuwe koning bieden allerminst de garantie dat dat gedoe er niet komt. Eén: Willem-Alexander heeft er in het verleden niet altijd blijk van gegeven dat hij de politieke gevoeligheden in Nederland goed aanvoelt. De affaires rond zijn schoonvader en het vakantiehuis in Mozambique zijn de sprekendste voorbeelden.


Twee: de nieuwe koning begeeft zich in kringen waar normen gelden die hem kwetsbaar kunnen maken. Die kringen laten zich het beste omschrijven als 'internationale jetset'. Willem-Alexander heeft al enkele tientallen jaren dezelfde vrienden. Sommigen van hen geven geld uit, investeren in projecten. Zelf vindt de aanstaande koning dat hij net als ieder ander van geld meer geld moet kunnen maken. Zijn ondernemersgeest speelt al jaren op. Zo steunt hij zijn zwager met een restaurant in Argentinië en kocht hij een lap grond als investering. Op werk- en staatsbezoeken toont Willem-Alexander zich zeer geïnteresseerd in hoe bedrijven winst maken.


In een glossy advertorial bij een internationaal woontijdschrift vertelde hij enkele jaren geleden hoe hij het project in Mozambique werd ingezogen - het vakantiehuis dat later een politiek blok aan zijn been werd. In 2006 kochten 'de eerste Europeanen' grond in het project. Het groeide uit tot een gezelschap van 55 gefortuneerden: bankiers, vermogensbeheerders en hedgefondsmanagers. De kroonprins betoonde zich een representant van 'leven in het nu': 'Ons werd verteld dat we eenvoudigweg moesten komen kijken, anders zouden we een kans missen en daar later spijt van hebben.' Hij zag er de schildpadden eieren leggen. Speelse walvissen zag hij, vanaf zijn toekomstige bezit, in zee zwemmen . Olifanten liepen er om de hoek. De mogelijke bezwaren van zo'n aankoop zag hij niet meer. Hij was verkocht.


Geen gewone mensen

Die manier van denken is een risico, zegt Job Cohen in het boek Willem-Alexander, van prins tot koning dat vandaag verschijnt. 'Er is een heel andere kant van hem die ik in ieder geval niet ken. Dat is die internationale jetset-kant. Met dat huis in Afrika, nu dat huis in Griekenland. En ongetwijfeld van alles met vriendenkringen waar we niets van weten.'


De voormalige PvdA-leider typeert die kringen als een kwetsbare kant van het koningschap. 'Aan die kant moeten niet te veel dingen misgaan. De manier waarop zij in Nederland opereren, dat is heel goed. Dat is wat je wilt van een koningshuis. Dat is ook het lastige van het geheel. Aan de ene kant moet het dichtbij zijn, aan de andere kant moet je afstand houden. Het moeten gewone mensen zijn en het mogen geen gewone mensen zijn.'


Michiel Zonnevylle, voorzitter van de Bond van Oranjeverenigingen, wees enkele jaren geleden al op de kosmopolitische levenshouding van Máxima, die haaks staat op het Hollandse huisje-boompje-beestjegevoel dat veel Nederlanders toch ook graag terugzien in de koninklijke familie. De brede weerstand die de prinses in 2007 opriep met haar opmerking 'dé Nederlander bestaat niet', was in zijn ogen een teken aan de wand. 'De prinses heeft blijkbaar nog onvoldoende inzicht in de subtiele onderdelen van de samenleving.' De gewone man, die zag zij niet, veronderstelde Zonnevylle. Wie dan wel? 'Te vaak speciaal geselecteerde hoogopgeleide mensen en daardoor krijgt zij een eenzijdig intellectueel beeld van de werkelijkheid voorgeschoteld.'


Het CDA-Kamerlid Madeleine van Toorenburg ziet hier een risico: 'Het enige waar de koning op moet letten, is het jetsetbeeld. Máxima die even schoenen in Milaan gaat kopen, de villa in Mozambique. Nederland is gewoon niet zo Argentijns en flamboyant.'


Een losse minister-president

Een van de ijkpunten van een goed premierschap is de omgang met het Koninklijk Huis. Joop den Uyl (1973-1977) redde de monarchie na de Lockheed-affaire en verwierf daarmee faam. Dat gold ook voor Ruud Lubbers (1982-1994) en Wim Kok (1994-2002), die koningin Beatrix begeleidden in haar eerste decennia als staatshoofd en daarin een strakke regie voerden. Jan Peter Balkenende (2002-2010) zat er minder bovenop en kreeg meteen het ene na het andere pijnlijke incident voor zijn kiezen, onder meer rond de prinsessen Mabel en Margarita.


Mark Rutte lijkt in dat opzicht veel meer op Balkenende dan op Lubbers en Kok. Hij is een leeftijdgenoot van Willem-Alexander - ze studeerden beiden geschiedenis in Leiden - en ze houden allebei van stoer doen, bluffen en tegen elkaar opbieden. Verder delen ze een wat macho-achtige humor. Dat schept een band.


Maar Rutte is ook de premier van de losse stijl. Zijn collega-ministers beschrijven zijn manier van leiding geven als een prettige vorm van laissez-faire: waarom moeilijk doen als het makkelijk kan? Hij is er vaak om geprezen, maar hij heeft nu ook al meermalen ervaren hoe die houding als een boemerang terug kan komen. In zijn eigen VVD geldt het inmiddels als een erkende zwakte van de premier: Rutte heeft soms blinde vlekken waardoor hij opdoemende problemen niet ziet. Zo zag hij in het najaar het oplaaiende volksoproer over de inkomensafhankelijke zorgpremie niet aankomen en bagatelliseerde hij het ontbreken van een meerderheid voor zijn nieuwe coalitie in de Eerste Kamer - fouten die nu zwaar op hem drukken.


Is Mark Rutte wel de geknipte man om Willem-Alexander voor fouten te behoeden? D66-leider Alexander Pechtold: 'Dat ze leeftijdgenoten zijn heeft een voordeel: je begrijpt elkaar beter. Maar het kan ook een nadeel zijn: ze hebben daardoor geen van beiden grote ervaring.'


Pechtold ziet wel dat Rutte zich bewust is van de risico's. 'In Kamerdebatten merk je dat hij weet dat het glad ijs is. Hij is altijd goed voorbereid. Hoe beter de relatie tussen de premier en de koning is, hoe welkomer het mij is. Dat maakt de kans op gedoe kleiner. Het is niet makkelijk een staatshoofd goed te adviseren. Het advies moet niet alleen goed zijn, het moet ook welkom zijn.' Pechtold vindt dat Rutte keurig is begonnen met de voorbereiding van de abdicatie en de beslissing dat vader Zorreguieta niet komt. 'Dat is goed opgelost.'


Vechten om wat speelruimte

Misschien wel de grootste bedreiging voor het komende koningschap is het gevecht om speelruimte dat Willem-Alexander bijna zeker zal gaan voeren. In interviews heeft hij laten weten dat hij een inhoudelijk koningschap ambieert: alleen het ceremoniële hoeft niet voor hem.


SP-Kamerlid Van Raak. 'Het is een risico dat de koning te eigenzinnig blijft en de grenzen zoekt. Menselijk gezien kan ik me daar bij alles van voorstellen. Maar Rutte moet de regie voeren en in contact blijven met de koning.'


En juist daarin vindt de monarchie een steeds vijandiger politieke hindermacht tegenover zich. In de jaren tachtig en negentig was het voor een politieke partij nog zelfmoord om kritiek te hebben op het koningshuis. Tegenwoordig valt het electoraal goed. Elk vanzelfsprekend gezag voor de monarchie is verdampt: de Oranjes moeten er voor knokken. PVV-leider Wilders zoekt voortdurend bewust de confrontatie, maar daarin staat hij niet alleen: bij de minste aanleiding worden in de Kamer bijtende vragen gesteld en debatten aangevraagd.


De inhoudelijke kant die Willem-Alexander graag op wil, staat daarbij lijnrecht tegenover de stroming in het parlement: de inperking van de rol van het staatshoofd in de kabinetsformatie is voor een gestaag groeiend deel van de Tweede Kamer pas het begin van het afbouwen van elke politieke invloed. 'Als het aan ons ligt, wordt hij de laatste koning', zegt GroenLinks-leider Bram van Ojik. 'We gaan zien dat het steeds meer een ceremonieel koningschap wordt. Wat mij betreft, is de deal: hoe ceremoniëler hij wordt, hoe meer ruimte hij krijgt. Wij verlossen hem graag van de inhoudelijke kant. Maar de Oranjes hebben zelf opvattingen over die afnemende inhoudelijke rol. Dat kan riskant worden.'


Partij voor de Dieren-aanvoerster Marianne Thieme schetst de opdracht van de nieuwe koning als volgt: 'Hij is het symbool van Nederland. Ik ga hem beoordelen op zijn bindende functie. Hij zal dus geen controversiële dingen moeten doen. Hij kan niet meer jagen op dieren, daar is 97 procent van de bevolking op tegen. Hij moet het persoonlijke belang aan de kant zetten voor het algemene belang.'


Maar volgens SP-Kamerlid Ronald van Raak is dat station al lang gepasseerd en is de situatie nog ernstiger dan in Willem-Alexanders angstigste dromen. 'Willem-Alexander zit nog wel in de regering, maar zijn politieke rol is uitgespeeld. Zijn rol ís ceremonieel. En de ruimte om die rol te vervullen moet hij wel verdienen.'


D66-senator Thom de Graaf denkt dat de eerste jaren cruciaal zijn. 'Voor alles geldt dat de nieuwe koning gezag moet krijgen. Het is een nieuwe rol, een verdieping van wat hij nu doet. In de eerste fase zal het gaan over zijn delicate optreden, dat dan weer afstandelijk en dan weer zichtbaar moet zijn. En het zal gaan over de toon van wat de koning zegt.'


Is de politieke antenne inmiddels zo ontwikkeld dat Willem-Alexander ongelukken weet te vermijden? De Graaf maakt zich vooralsnog geen grote zorgen: 'Juist door de recente geschiedenis zit dat wel goed. Hij weet wat je wel en wat je niet doet.'


De uitspraken van Job Cohen in dit artikel zijn ontleend aan het vandaag te verschijnen boek Willem-Alexander, van prins tot koning van de auteurs van dit stuk. Uitgeverij Atlas/Contact, euro19,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden