De koninklijke eigenaren van De Horsten hebben geld nodig

Als het aan de Oranjes ligt, maken de boerderijen achter de villa van Willem-Alexander plaats voor luxe villa’s. Probleem: de hoeves hebben monumentale waarde....

Kolonel der Mariniers buiten dienst J. A. Dijkstra had toch echt voor hetere vuren gestaan. Voordat hij algemeen beheerder werd van de Koninklijke Landgoederen, was hij betrokken bij de uitzending van mariniers naar oorlogsgebieden als Irak, Cambodja, Haïti en Bosnië.

Maar uit de correspondentie die hij namens de koninklijke familie voert met de gemeente Wassenaar over de gewenste sloop van twee boerderijen, wist hij inmiddels dat ook papier en procedures verraderlijke tegenstanders konden zijn. En daarover steekt Dijkstra zijn ergernis niet onder stoelen of banken.

Hij schreef op 18 juni 2010 aan de gemeente dat er nu ‘al enige jaren (!)’ met de gemeente onderhandeld werd, zonder dat die tot een oordeel kwam. Alsof hij met het gebruik van een uitroepteken aangaf dat het nu echt tijd was geworden om knopen door te hakken.

Want hoe lang wachten zijn opdrachtgevers nu al op ambtelijke toestemming om hun vastgoedplannen op het koninklijk landgoed De Horsten te realiseren?

In ieder geval vanaf het moment dat prins Willem-Alexander samen met prinses Máxima op bezoek was bij de toenmalige Wassenaarse burgemeester Van den Muijsenberg, ter oriëntatie in hun nieuwe woonplaats. Tijdens dat gesprek gaven zij al aan dat er plannen waren voor ‘het terrein’ rond villa De Eikenhorst. Op die villa, midden in het landgoed De Horsten, hadden zij hun oog laten vallen.

Ze vertelden indertijd dat zij alle aanpassingen volgens de regels van de bestemmingsplan wilden doen, zonder dat er politiek rumoer van zou komen. De sloop van de boerderijen aan de achterzijde van De Eikenhorst was op dat moment nog niet aan de orde. In eerste instantie werd er vooral gesproken over aanpassingen aan de villa die de prins en prinses in juli 2003 zouden betrekken.

Dat werd anders toen Jan Hoekema burgemeester werd. Medio 2008, tijdens een bezoek aan een tentoonstelling in Wassenaar, schoot prins Willem-Alexander de nieuwe burgemeester aan. ‘We moeten eens over De Horsten praten’, zei de prins tegen Hoekema, en niet veel later zaten ze aan tafel, met kolonel Dijkstra aan de zijde van de prins. ‘Op buitengewoon zakelijke wijze werd er gesproken over de boerderijen en wat ze er mee aan moesten’, aldus Hoekema.

Tijdens een vervolggesprek een jaar later, met hetzelfde tweetal, werden tekeningen aan Hoekema getoond en werd geschetst hoe landgoed De Horsten als ‘samenhangend historisch landschap een toekomstgerichte onderneming kon worden’. ‘Dit was de algemene benadering en later zou het nog concreter worden’, aldus de burgemeester.

Hoe concreet, bleek uit de brief die de kolonel deze zomer aan de gemeente Wassenaar schreef: er moesten twee boerderijen worden gesloopt op De Horsten, niet ver van villa De Eikenhorst. En tegen het voornemen van de gemeente om een andere boerderij in het gebied tot monument te verklaren, werd alvast ‘pro forma’ bezwaar gemaakt.

De aangevraagde sloopvergunningen en de bezwaren tegen de verklaring tot monument hadden alles te maken met de koninklijke vastgoedplannen in het gebied. De aan Hoekema getoonde tekeningen maakten deel uit van ‘een inpassingsplan’ dat Dijkstra namens de koninklijke familie aan de gemeente had aangeboden.

Het Koninklijk Huis wil op het terrein van de boerderijen drie eengezinswoningen bouwen, zo valt te lezen in de ‘herziening van het Bestemmingsplan Landelijk gebied’ van juni 2009. En niet zomaar eengezinswoningen, blijkt uit de gemeentelijke documenten en uit een toelichting van de stichting Horst en Voorde, die mede namens het Koninklijk Huis ‘een masterplan’ voor het gebied liet ontwikkelen.

Het gaat om drie ‘eengezinswoningen’ met elk een volume van ongeveer 2500 kubieke meter (wat correspondeert met circa 850 vierkante meter vloeroppervlakte), met mogelijkheden voor een zwembad en tennisbaan. Zulke grote woningen staan in de regio op dit moment nauwelijks in de verkoop. Maar vergelijkbare villa’s, die net één maatje kleiner zijn, worden voor tussen de vier en zeven miljoen euro te koop aangeboden.

Over de achtergrond van de vastgoedplannen van de koninklijke familie was de kolonel tegenover de gemeente Wassenaar duidelijk: er moest geld worden verdiend door de koninklijke eigenaren van De Horsten. Het landgoed vergde, aldus Dijkstra, de nodige ‘investeringen en onderhoud’. ‘Voortbestaan van ook dit landgoed is mede afhankelijk van de inkomsten zoals die verkregen zouden kunnen worden uit de realisatie van woonobjecten.’

Volgens Adrienne Vriesendorp-Dutilh, voorzitter van de stichting Horst en Voorde, waarin drie landgoederen verenigd zijn, klopt het dat ‘een nieuwe invulling’ wordt gegeven aan de voormalige boerenbedrijven op De Horsten. ‘Boerderijen maken plaats voor woningen. Het worden eengezinswoningen genoemd, hoewel ze daar wellicht wat groot voor zijn, om aan te geven dat er straks een gezin in komt te wonen. Dat het in ieder geval geen appartementencomplexen worden. Dat willen we niet en dat mag in dat gebied ook helemaal niet.’

Vriesendorp stelt dat ‘commerciële exploitatie van de woningen’ essentieel is om de landgoederen levensvatbaar te houden. ‘Er zijn geen inkomsten meer uit de landbouw, terwijl de kosten doorlopen. Woningen kunnen verhuurd worden, of verkocht. In dat laatste geval blijft de grond in eigendom van de eigenaar en heeft die jaarlijks de inkomsten uit erfpacht. Plus de eventuele verkoopwinst.’

Kortom, er moet worden gesloopt om miljoenen euro’s te verdienen, om het landgoed te onderhouden. De royale toelage die het koningshuis jaarlijks ontvangt, is kennelijk niet bedoeld om de kosten van het onderhoud van De Horsten te dekken.

De Rijksvoorlichtingsdienst laat weten dat jaarlijks verlies wordt geleden op De Horsten. In het kader van de duurzaamheid en de eenheid van het landgoed ‘is een financieel gezondere exploitatie noodzakelijk’, aldus de RVD.

‘De eigenaar wil geen winst maken. Het volledige onderhoud van het landgoed, inclusief De Eikenhorst, wordt privé betaald, met uitzondering van de kosten voor beveiliging die door het Rijk worden gedragen’, aldus de dienst.

De Horsten is eigendom van koningin Beatrix, die het geërfd heeft van prinses Juliana. Twee boerderijen op het landgoed zijn van prinses Margriet. Het initiatief voor de vastgoedplannen lag bij prins Willem-Alexander, die de villabouw aankaartte bij de burgemeester van Wassenaar.

De sloopplannen stuiten echter op een snel groeiende weerstand. Na de lokale politiek, de plaatselijke commissie Welstand en Cultureel Erfgoed en de stichting Historisch Centrum Wassenaar, zijn er nu ook de Stichting Cuypersgenootschap en vooral de Bond Heemschut, de grootste en oudste monumentenvereniging van Nederland, die zich tegen de vastgoedplannen hebben gekeerd. Koningin Beatrix, eigenaar van het landgoed De Horsten, is overigens beschermvrouwe van de Bond Heemschut.

Peter de Geus zegt namens de stichting Historisch Centrum Wassenaar: ‘We zijn voor behoud van de boerderijen. Slopen zou doodzonde zijn. Wij hebben niets tegen het Koninklijk Huis, maar wel tegen hun plannen.’

Leo Dubbelaar, namens de Stichting Cuypersg enootschap: ‘Wij snappen best dat er niet meer in elke oude boerderij een boer past. En dat de eigenaar van landgoed andere wegen zoekt om geld te verdienen. Maar dat betekent toch niet dat je monumentale boerderijen gaat slopen om er zeer grote villa’s voor terug te bouwen? Dat mag niet van de bestemmingsplannen en is bovendien respectloos. Je kunt de oude boerderijen heel goed restaureren en er, met respect voor de omgeving en de geschiedenis, mensen laten wonen.

Karel Loeff, namens de Bond Heemschut: ‘We hopen en verwachten dat iedere eigenaar met zorg omgaat met waardevol erfgoed. Het zou mooi zijn als ook het Koninklijk Huis hierin het goede voorbeeld wil geven. Het slopen van dit soort erfgoed geeft wat ons betreft een verkeerd signaal. Dan worden op meer landgoederen de boerderijen vervangen door villa’s. Dat is iets wat wij zeker niet willen.’

Wie door het (opengestelde) landgoed De Horsten wandelt, komt de boerderijen tegen waar het om gaat. Het zijn zogeheten ‘wederopbouwboerderijen’, gebouwd in plaats van in de Tweede Wereldoorlog gebombardeerde en vernietigde boerderijen. De hoeves liggen verscholen tussen de bomen en de landerijen, op loopafstand van de villa van prins Willem-Alexander en van een strook beton die lokale bewoners kennen als de startbaan: de lanceringsplaats waar de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog V1- en V2-raketten richting Engeland afschoten. Om die reden voerden de geallieerde troepen in de laatste jaren van de oorlog zware bombardementen uit op De Horsten.

De monumentale status van de duizenden wederopbouwboerderijen, die in de periode kort na de Tweede Wereldoorlog overal in het land werden gebouwd, is in ontwikkeling, zegt Sophie Elpers, die aan het Meertens Instituut onderzoek doet naar de boerderijen. Volgens haar zien steeds meer betrokkenen de cultuurhistorische waarde van de boerderijen en wordt op dit moment per gemeente bepaald of ze aangewezen worden als gemeentelijk monument.

In Wassenaar was men er aanvankelijk snel uit, toen het over de wederopbouwboerderijen in de gemeente ging. De commissie Welstand en Cultureel Erfgoed vond dat de boerderijen cultuurhistorisch van belang waren, omdat die waren ‘gebouwd in een voor de tijdsperiode kenmerkende sobere traditionalistische architectuur’. Voorts concludeerde de commissie dat het ging om ‘typologische unieke exemplaren’, ‘markante vernieuwing’, ‘een uniek ensemble’, ‘unieke streekeigen exemplaren’, van ‘bovenregionaal belang’ bovendien.

Eindoordeel: de gebouwen op landgoed De Horsten, de adressen Raaphorst 4 en 5 en Eikenhorst 3 en 5 (een portierswoning) moesten wat de commissie betreft op de gemeentelijke monumentenlijst. De sloopvergunningen van de koninklijke familie zouden alleen al om die reden geweigerd moeten worden. Daar kwam nog bij dat alle objecten liggen op een sinds 1988 als Rijksmonument beschermde historische buitenplaats.

Kolonel Dijkstra zag hiermee de vastgoedplannen op De Horsten gevaar lopen en schreef namens koningin Beatrix een gepeperde brief aan de gemeente. Hij had zijn twijfels over het bijzondere van die zogenaamde streekeigen, unieke Wassenaarse boerderijen. Verbouwing ervan was ook al geen optie. Bovendien was er sprake van ‘verpaupering en instortingsgevaar’ van beide objecten, en waren er ‘onbevoegden’ in de leegstaande boerderijen geweest om daar ‘een vuurtje’ te stoken.

De koningin kreeg bijval van het college van B & W. Dat oordeelde deze zomer dat Eikenhorst 3 en Raaphorst 5 niet op de gemeentelijke monumentenlijst zouden komen. Meer mededogen had de gemeente met Raaphorst 4; deze nog in gebruik zijnde en bewoonde boerderij was wel de moeite van het behouden waard en kreeg de status van gemeentemonument. Inmiddels is kolonel Dijkstra tegen deze beslissing in beroep gegaan.

En nu is er dus onrust in Wassenaar, rond de boerderijen, en zelfs (lokaal) politiek rumoer – net wat de prins niet wilde. Zo is er de hardnekkige (door de Rijksvoorlichtingsdienst naar het rijk der fabelen verwezen) roddel dat Jorge Zorreguieta, de vader van Máxima, straks een van eengezinswoningen zal betrekken.

‘De onrust in Wassenaar is legitiem’, zegt burgemeester Hoekema. ‘Er is hier sprake van een democratisch proces. Dat hoort erbij als een inwoner een plan heeft. Dan kan er worden gereageerd. En dat is precies wat er nu gebeurt.’

‘Het is jammer dat er discussie is ontstaan’, meent Adrienne Vriesendorp-Dutilh van de Stichting Horst en Voorde.’ Kijk, je kunt een monumentaal gebied onder een kaasstolp zetten en alle oude stenen beschermen. Maar je kunt ook zeggen: we moeten de landgoederen levend houden, en er nieuwe monumenten aan toevoegen. Ik verwacht dat er daar straks iets prachtigs zal verrijzen.’

Maar Leo Dubbelaar van het Cuypersgenootschap zegt geen behoefte te hebben aan ‘nieuwe monumenten’, ontwikkeld en bedacht door de familie Van Oranje, waarbij bestaande monumenten moeten worden gesloopt. ‘We verwachten dat het Koninklijke Huis tot voorschrijdend inzicht komt en de monumentale boerderijen in stand houdt. Zo niet, dan gaan we tegen de gemeente Wassenaar procederen omdat die vergunningen afgeven. We proberen er alles aan doen om dit tegen te houden. Het gaat om de geschiedenis van ons land. Dat moet het Koninklijk Huis toch wel iets zeggen.’

Bekijk alle documenten op:

vk.nl/boerderij

Vastgoedplannen
In de periode 2007/2008 lag het voor de hand dat Willem-Alexander de koninklijke vastgoedportefeuille eens tegen het licht zou houden. Ooit zou hij koning worden, en dan moest het onroerend goed op orde zijn. De vastgoedactiviteiten van de kroonprins beperken zich niet tot de eigen Wassenaarse achtertuin. In Mozambique, op het ongerepte schiereiland Machangulo, wilde hij – privé – een vakantievilla laten bouwen. Hij tekende in 2007 in voor vier percelen. Die zou hij bewonen, maar ook kunnen verhuren of verhandelen.

Eenzelfde plan bestond er in Argentinië, waar hij in 2008 samen met zijn vrouw twee bouwpercelen in een exclusief vakantiepark aanschafte, in Muelle de Piedra, in de buurt van het Argentijnse skigebied Bariloche.

In die periode werd duidelijk dat het prinselijk paar voor circa 1 miljoen euro de nabijgelegen ranch La Estancia Pilpilcura had aangeschaft.

De combinatie vastgoed en koningshuis bleek echter minder gelukkig dan vooraf ingeschat. Na veel tumult over zijn Afrikaanse vakantiewoning, maakte de kroonprins vorig jaar bekend dat hij zijn belangen in het project van de hand zou doen, zodra er één vakantievilla was afgebouwd. In Argentinië ontstond ophef over een justitieel vooronderzoek naar de directeur van het vakantiepark Muelle de Piedra waar de prins zich had ingekocht. Ook hadden lokale politici zich met succes verzet tegen de aanleg van een golfbaan in de ongerepte natuur rond dit resort voor de superrijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden