De koning wacht slechts een ceremoniële leegte

Als de kroonprins echt geen ceremonieel koningschap begeert, kan hij beter niet aantreden.

Het Amsterdamse stadspaleis is gerenoveerd, dus niets stond de abdicatie van koningin Beatrix meer in de weg. Kroonprins Willem-Alexander hoefde minder lang in de wachtkamer dan zijn sneue Engelse lotgenoot, die binnenkort wel een ons zal wegen. Hij treft een koningschap aan dat er toch al heel anders uitziet dan toen zijn moeder aantrad.

De zogenoemde modernisering van het koningschap komt in feite neer op een marginalisering en op een toenemende controle op het doen en laten van het Koninklijk Huis. Er is een wet gekomen die de financiën van het Koninklijk Huis overzichtelijker en vollediger weergeeft. Het touwtrekken tussen koningin en premier over de zeggenschap over het Kabinet der Koningin is gewonnen door de premier. En vooral: de koning is buiten de kabinetsformatie komen te staan.

Daar komt dan nog bij dat er een herverkaveling van de Raad van State op stapel staat waarbij het rechtsprekende deel wordt samengevoegd met het College van Beroep voor het Bedrijfsleven en de Centrale Raad van Beroep. Het ligt niet voor de hand dat een lid van de regering voorzitter wordt - al is het maar ceremonieel - van zo'n rechtsprekend college, dat misschien ook wordt ondergebracht bij de Hoge Raad. Blijft over de adviesfunctie van de Raad van State over de wetgeving, en ook daarvan geldt dat het voorzitterschap van de koning de scheiding der machten doorbreekt.

Ook ligt er nog een wetsvoorstel om de koning uit de regering te schrappen, ooit al voorgesteld door minister De Graaf (D66). De tegenwerping dat zonder die link tussen kabinet en kroon - met de daarbij behorende ministeriële verantwoordelijkheid voor het doen en laten en de uitingen van de koning onder het principe van de eenheid van de regering - de koning niet meer te beteugelen zou zijn, heeft mij nooit kunnen overtuigen. Er zijn andere manieren dan de ministeriële verantwoordelijkheid om de koning in het gareel te houden.

Ook een losgelaten koning moet op zijn tellen passen, zoals ervaringen bij buitenlandse monarchen die buiten de regering staan aantonen. Kijkt men in Europa rond, dan maken meer erfelijke staatshoofden niet dan wel deel uit van de regering. Ook daar worden ze ingetoomd, op straffe van afnemende bijval vanuit de samenleving.

Ook de EU draagt bij aan de verschrompeling van het koningschap: niet alleen verdampen in deze internationale organisatie de soevereiniteit van de lidstaten en daarmee de pretenties van hun staatshoofden, maar ook is het ondenkbaar dat een erfelijk staatshoofd zijn opwachting maakt in de Europese Raad van staatshoofden en regeringsleiders. Willem-Alexander zal daar geen persoonlijke inbreng hebben voor de oplossing van de eurocrisis.

'Modern' koningschap zal dus steeds meer neerkomen op ceremonieel koningschap. Diezelfde dynamiek doet zich voor in andere Europese monarchieën. Voormoderne relieken wijken voor de principes van de democratie en de mensenrechten die onverenigbaar zijn met erfelijke ambten. Het rammelt in Spanje, het rammelt in België. Tweehonderd jaar na het Congres van Wenen zijn er van de monarchieën die destijds het lot van Europa bepaalden nog maar weinig over.

Willem-Alexander heeft een paar jaar geleden gezegd dat een ceremonieel koningschap voor hem niet hoefde. Daar was hij niet voor opgeleid. Toch is dat steeds meer zijn voorland. Hij is daar naar mijn mening ook veel geschikter voor dan voor een rijker ingevuld takenpakket.

Ik wil hem daarom uitnodigen om zich aan zijn woord te houden en dus zo spoedig mogelijk afstand te doen van zijn steeds ceremoniëler wordend koningschap. Dan kunnen tijdens een langdurig regentschap tot de troonsbestijging van prinses Amalia de discussies gevoerd worden over het herstel van de Nederlandse republiek en de plaats van een president daarin. De modellen daarvoor liggen klaar. Amerikaanse of Franse stelsels met zware presidenten passen slecht in het Nederlands bestel. Een presidentschap light, zoals ongeveer in Duitsland, ligt in Nederland het meest voor de hand. Al is het maar omdat dit veel goedkoper is dan het onderhouden van een vorstenhuis.

Ulli d 'Oliveira

is emeritus hoogleraar en lid van het Republikeins Genootschap.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden