De koning als pion

De beste schaker aller tijden is een 'zielige geestelijke gestoorde' van de soort die Hans Ree zo vaak in Amsterdam tegenkomt....

Door Marcel van Lieshout

Bobby Fischer zou nu en hier op het bruggetje van de Weteringstraat kunnen opduiken om zijn vertrouwde anti-semitische teksten over het water te keilen. Geen Amsterdammer zou er nota van nemen. Mogelijk dat een Amerikaanse toerist in een rondvaartboot ervan zou schrikken, waarschijnlijk zelfs, als hij joods is.

Het probleem is dat Bobby Fischer (61) Bobby Fischer is, zegt Hans Ree (59), de enige nog levende Nederlandse schaker die ooit tegen de Amerikaan heeft gespeeld. Als zo'n fenomeen als Fischer duidelijk gedrag van een geestelijk gestoorde vertoont en niettemin steeds weer een half uurtje op de Filippijnse radio krijgt, dan gebeurt er dit: het geraaskal wordt bij tijd en wijle weer eens door de internationale pers opgepikt, het balletje gaat rollen, er zit geen rem meer op.

Nog in 1972, het jaar van de meest vermaarde schaaktweekamp uit de geschiedenis, beschouwden Amerikaanse autoriteiten Bobby Fischer als het levende bewijs van Amerikaanse superioriteit. De Rus (Boris Spassky) werd verslagen, de oorlog gewonnen.

Nu, middenin een andere oorlog, wordt Bobby Fischer tot het kamp van de vijand gerekend. Dat Fischer in 1992 het Joegoslavibargo overtrad hij had geld nodig en ontving drie miljoen dollar voor een tweekamp tegen Spassky in Belgrado zat de Amerikanen al niet zo lekker, dat Fischer de aanslagen van 11 september toejuichte al heleml niet.

Toch lieten de Amerikanen hun landgenoot met rust, was het internationale opsporingsverzoek van 1992 niet meer dan een papiertje, en nu ineens, sinds medio juli lijkt er van die tolerantie geen snipper meer over.

'Dat de Amerikanen hypergevoelig zijn voor terroristen of verdedigers van terroristische acties is me bekend', zegt Ree. Maar dan begint het peinzen. De schaker in Ree komt naar boven, want hier moet lang en diep worden nagedacht. Waarom het beleid niet voortgezet? Waarom een geestelijke gestoorde niet met rust laten?

Het vreselijke woord moeruit: 'Politiek?'

Hij vreest dat de Amerikanen Fischer nu t uitgeleverd willen hebben en dan zou de wereldkampioen van 1972 wel eens een gevangenisstraf van tien jaar boven het hoofd kunnen hangen. Woensdag vroeg Boris Spassky de Amerikaanse autoriteiten om 'genade'. Want Fischer is een 'tragische persoonlijkheid'. 'Als ze hem per se willen hebben, zet mij dan in dezelfde cel en geef een schaakbord mee.'

In schaaktermen gesproken staat Bobby Fischer sinds 16 juli gepend. Hij kan niet bewegen, kan geen kant op, hij dreigt mat te worden gezet. Fischer mat? Dat is

Bobby Fischer, legendarisch schaker, gold dertig jaar geleden als het levende bewijs van Amerikaanse superioriteit. Anno 2004 behoort hij tot de vijand en vragen de VS Japan om zijn uitlevering.

hem vermoedelijk nog nooit overkomen.

De nomade Fischer zit nu al bijna vier weken muurvast op vliegveld Narita in Tokyo. Hij reisde vanuit Zwitserland naar Japan. Op het vliegveld, kort voor de reis naar huis (Filippijnen), werd hij gearresteerd omdat hij zonder geldig paspoort reisde.

Nog voordat Fischer naar Japan vertrok verklaarde de Amerikaanse overheid diens paspoort ongeldig. Het voormalige schaakgenie zou schriftelijk van deze ingreep op de hoogte zijn gesteld, maar zelf zegt Fischer van niets te weten. Nu hij eenmaal vast zit, waarschijnlijk nog wel voor enkele weken, speelt de Amerikaan noodgedwongen tegen twee borden tegelijk.

Japan verwijt hem het land illegaal te zijn binnengekomen en te hebben willen verlaten. En dreigt hem uit te wijzen naar de Verenigde Staten.

Zijn eigen land (hoewel Fischer in alles anti-Amerika is, is hij nog steeds Amerikaan) dringt er bij Japan op aan Fischer inderdaad naar de Verenigde Staten uit te wijzen, waar hem een flinke straf wacht wegens overtreding van het Joegoslavimbargo.

Terwijl een groot deel van de internationale pers de kwestie met allerlei onzin-berichtjes belicht (Fischer wil vluchteling worden en heeft al zijn hoop gevestigd op Ruud Lubbers; Montenegro wil hem niet alleen gastvrij opnemen maar zelfs uit Japan bevrijden!) is het voor de meer serieuze volgers een raadsel wat er gaat gebeuren. En wie wat Bobby Fischer precies verwijt, en welke intenties er schuilgaan achter het juridische schaakspel.

Frans Verwayen, Japanoloog en jurist, is als universitair docent werkzaam aan de Universiteit van Leiden, en hij wordt uit de wirwar niets wijs. Japanse kranten besteden niet zoveel aandacht aan Fischer, zegt Verwayen, maar waarom Japan hem niet gewoon laat vertrekken ('Hij was toch op de terugreis?') is hem een raadsel.

Japan gaat meestal niet zo omslachtig om met illegalen, weet Verwayen. 'Die gaan, hup, zo het land uit.' Dat Fischer in Japan asiel zou hebben aangevraagd (gerucht, gerucht) lijkt hem sterk. Het voormalige schaakwonder mag dan trekjes van een gestoorde vertonen, zo stupide is hij (of zijn advocaat) toch niet? Minister Verdonk is Moeder Theresa in vergelijking tot de asielbeslissers in Japan!

Evenmin begrijpt Verwayen waarom Japan Fischer maar vasthoudt terwijl het belangrijkere delict (schending Joegoslavimbargo) in Japanse ogen geen strafbaar feit was. 'Hier zitten we wel op het ingewikkelde gebied van internationaal volkerenrecht versus landsrecht.'

Verwayen breekt zich ook al het hoofd over het hoe en het waarom van de Japanse en Amerikaanse houding, temeer daar die twee landen bij nog een uitleveringsverzoek zijn betrokken. Het betreft hier een kwestie die meer publiciteit genereert en waarin de twee landen lijnrecht tegenover elkaar staan. 'Een Amerikaan die ten tijde van de Korea-oorlog is gedeserteerd is naar Noord-Korea vertrokken, met een Japanse getrouwd en heeft nu in Japan asiel aangevraagd. De Verenigde Staten wil hem uitgeleverd hebben, maar Japan weigert.'

Misschien is het wel zo dat de arme Fischer als een soort wisselgeld dienst moet doen voor deze kwestie, suggereert Verwayen. Alsof hij Hans Ree napraat: 'Politiek. Die maakt soms slachtoffers.' Sprekend over de persoon Bobby Fischer gaat het er bij Hans Ree niet in dat deze 61-jarige half-jood met gruwelijke anti-semitische opvattingen maar weer eens bewijst dat genialiteit en waanzin dicht bij elkaar liggen. 'Die hele stelling is onzin', zegt Ree op besliste toon. De meeste geniefunctioneren voor het overige als ieder ander, weet hij. Toen hij Bobby Fischer leerde kennen, in 1968 in Isra was Fischer al een genie met verder normale trekjes. Hij praatte over politiek ('Heel normaal. Hij vond dat Amerika Hanoi moest platbombarderen. Dat vond ik natuurlijk niet.') en vooral ook over popsongs. 'Je kunt hooguit zeggen dat de meeste geniewat asociaal zijn omdat ze een wereld hebben waarin ze niet gestoord willen worden.'

Ergens is het wel helemaal mis gegaan met Fischer en is hij anderszins gestoord geworden, dat zal Hans Ree niet ontkennen. Fischer kraamt nu al dertig jaar lang dezelfde anti-semitische onzin uit. Nee toch, zucht Ree eens diep, moet hij nu w vertellen over de verbanden die Fischer ziet tussen een olifantssnuit en een onbesneden penis?

'Al die nonsens kun je gewoon op een website beluisteren. Fischer spreekt gewoonlijk via een Filippijns radiostation, altijd een half uur lang. Je hoort de wanhoop van de presentator, die steeds maar over schaken wil beginnen. En Fischer gaat maar door over de joden, hun schuld, de ontkenning van de Holocaust. Elke keer weer. Veel uren van weinig genot.'

Ook al is Fischer zonder meer ziek, dat betekent niet dat hij alleen maar onzin debiteert, zegt Ree. Hij gelooft Fischer wanneer deze beweert dat hij echt niet wist dat zijn paspoort was ingetrokken. Ree: 'Je kunt Fischer zo bereiken, via zijn website, via de Japanse schaakfederatie, maar de overheid kan hem zogenaamd niet vinden. En stuurt zijn post dan naar de Amerikaanse ambassade in Manila! Fischer is op en top anti-Amerika! Die wandelt heus niet voor zijn plezier een ambassade binnen. Wie is er nou gek?'

Een geestelijk gestoorde laat men met rust, adviseert Ree, maar hij vreest dat de vroegere wereldkampioen schaken die rust niet is gegund. En waarom niet? Waarom? Ree ziet Fischer als een antisemiet, met joodse vrienden. Na 1992, in de jaren dat Fischer zogenaamd weer van de aardbodem was verdwenen ('Al die onzin over onvindbaar en mythe...'), verbleef de Amerikaan zeer langdurig bij de Hongaarse schaakfamilie Polgar. 'Die gaan naar de synagoge! met Davidskruisjes!'

Lopen Tdat

erug naar 1968, het Israelische Natanya. De Fischer van toen, al veruit de sterkste van de wereld, speelde er een toernooi voor hem veel te zwak was bezet. Hans Ree was een van de deelnemers. Fischer won het toernooi uiteraard, Ree won tijdelijk diens vriendschap. Met zijn tweetjes werden ze door een Israsche deelnemer op een kibboets uitgenodigd.

Ree: 'Vrienden is wat al te sterk uitgedrukt. Hoe gaat dat tijdens zo'n toernooi? De buitenlanders trekken met elkaar op. En wij waren dan ook nog eens westerling. En leeftijdgenoten.'

Daarmee hield iedere overeenkomst wel op, erkent Ree. Goed, hij is zelf meervoudig Nederlands kampioen maar de schaakkracht van Fischer was ongenaard. Fischer was al zijn tijdgenoten ver de baas. Fischer verrijkte niet de openingstheorie, hij was de theorie. 'Wat hij deed was Het Woord.'

Nu, in voorlopige hechtenis, wordt van Fischer een ontsnappingsstrategie verwacht. De eertijdse kracht van Fischer school niet in het spel tijdens chaotische stellingen. Hij was meer van de Klare Lijn. Ach ja, de Klare Lijn. Ree proeft die woorden nog eens en besluit: 'En nu heb ik medelijden met hem.'

Met de man die hem indertijd in Israin 25 zetten tot overgave dwong. 'Hij kwam met een openingsnieuwtje en ik reageerde geheel verkeerd.' Schrale troost: de scores van wijlen Max Euwe en Jan-Hein Donner tegen Fischer, respectievelijk gelijk en weken nauwelijks af. verlies,

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden