De kolgans

Voor kolganzen is Nederland het belangrijkste overwinteringsgebied. Kees Koffijberg heeft een zwak voor deze vogels, die hun partner altijd trouw blijven.

Beeld Anne Geene

'Ik volg K00 al sinds 2000, toen hij werd geringd. Kolganzen zitten nu massaal in de Nederlandse weilanden. Het lijken amorfe groepen, maar op het moment dat je een individueel dier gaat ringen, krijgt hij een identiteit. Zo leer je een vogel kennen en je leert veel over zijn gewoonten. K00 is geboren in 1999 en als hij dit jaar terugkomt - als hij nog leeft - dan is hij dus 15 jaar. Het aardige is dat hij tegenwoordig overwintert in mijn onderzoeksgebied, bij mijn woonplaats aan de Nederrijn, bij Duisburg. Je kunt bijna stellen dat K00 mij is gevolgd van het Groningse land naar de Duitse Nederrijn.


'De kolgans is met ruim 800 duizend overwinteraars verreweg de talrijkste ganzensoort in deze maanden. Nederland is het belangrijkste overwinteringsgebied voor kolganzen. Ze bepalen nu voor een deel de sfeer in het luchtruim als ze in grote groepen overvliegen, met hun wat hoge, schelle geluid, dat volgens sommigen veel weg heeft van het geluid van een klarinet. Ze vliegen in waaiers in een V-vorm en net als bij wielrenners wordt de koppositie steeds afgewisseld.

De kolgans (Anser albifrons)

Kenmerken Opvallende witte vlek (kol) rond de (roze) snavel, zwarte vegen over de buik. Iets kleiner dan de grauwe gans.

Voedselbiotoop in Nederland grasvelden (weilanden) in een waterrijke omgeving.

Broeden in Rusland

'De kolganzen die in Nederland overwinteren broeden in het noordwesten van Rusland, ten westen van de Oeral, nog net niet in Siberië. Vanaf eind september komen ze heel snel onze kant op, vanaf januari trekken ze geleidelijk aan weer weg. Doordat zoveel ganzen zijn geringd weten we welke routes ze volgen en wanneer.

'De groei is er bij de kolganzen uit sinds 2005, nadat de aantallen sinds 1970 sterk waren toegenomen. Toen waren er nog geen 100 duizend kolganzen in heel Noord West Europa. Ze hebben geprofiteerd van de gedekte tafel die de moderne landbouw ze tegenwoordig biedt. Ook nam de jachtdruk rond 1970 af.'

'Ik kan me voorstellen dat het op boeren nogal intimiderend overkomt, zo'n enorme groep ganzen op hun weiland. Toch zijn kolganzen eigenlijk de braafste jongetjes van de klas. Na de winter, als het groeiseizoen voor de boer begint, gaan ze gewoon weer weg. En nee, hoogpathogene vogelgriep is nog niet bij ze geconstateerd. Door het loslaten van lokganzen, die eerder voor de jacht werden gebruikt, is gaandeweg een kleine broedpopulatie ontstaan, maar dat broeden gaat niet echt goed. Kolganzen lijken hier, in de relatieve warmte, veel last te hebben van parasieten.

Meer bos

'Ze komen wel elk jaar eerder. Vroeger kwamen ze rond Sinterklaas massaal ons land binnen, nu is dat al in oktober. Ik vermoed dat het komt doordat veel landbouwgebieden in Rusland uit gebruik zijn genomen. Er is meer bos, er zijn minder foerageermogelijkheden. Na het broeden hebben ze er dan niet veel meer te zoeken.

'Ze gaan hier ook eerder weer weg, terug naar hun broedgebieden. Als ze sterk genoeg zijn voor de trek, hebben ze er belang bij om zo snel mogelijk richting Russische toendra te vertrekken. Ze volgen min of meer het voorjaar en het begin van de grasgroei. Hoe warmer de winter, hoe sneller ze zich oostwaarts begeven.

'Sowieso overwinteren kolganzen steeds noordelijker. Vroeger vloog een deel van de ganzen in de winter door naar Engeland, maar dat zijn er steeds minder. Tegelijk zie je in Zweden een toename. Het zou me niet verbazen als een deel van 'onze' kolganzen in de toekomst niet eens meer naar Nederland vliegt maar in Duitsland blijft hangen.

Vaste patronen

'Toch houden kolganzen na hun vrijgezellenbestaan van vaste patronen. Ze overwinteren en broeden in principe op vaste plekken. Ik zie dezelfde kolganzen ieder jaar weer terug. Er verandert doorgaans pas iets als ze hun partner verliezen. K00 overwinterde jarenlang bij een dorpje in Groningen, totdat hij opeens twee jaar lang ging zwerven. Vermoedelijk was hij zijn partner kwijtgeraakt. Sinds 2006 overwintert hij bij mij in de buurt, met een nieuwe partner, elk jaar weer in hetzelfde gebied van vier bij vier kilometer.'

'Ganzen zijn partnertrouw. Ik heb laat in het voorjaar ganzenfamilies gezien waarvan één vogel gewond was, en die hier dus in de zomer maar bleven, met de hele familie - de jongen incluis. Kolganzen opereren in familieverband, maar wel binnen grote groepen. Families nemen gemakkelijk andere, jonge ganzen onder hun hoede.

'Ze moeten nogal wat obstakels overwinnen op hun halfjaarlijkse trektochten. Op hun westelijke route worden ze ieder jaar tien dagen intensief onder vuur genomen door Russische jagers. Sommige kolganzen kiezen een oostelijker route via Oekraïne, mogelijk om de jacht in Rusland te mijden.'

Jacht op de gans

'Ook in Nederland worden kolganzen volop bejaagd. Officieel om ze te verdrijven uit gebieden waar we ze niet willen hebben om landbouwschade te voorkomen. Die jacht gebeurt vooral in de ochtend bij de slaapplaatsen. Ik vraag me weleens af of er echt alleen wordt gejaagd om schade te voorkomen of dat wordt geprobeerd de populatie te verkleinen. De jacht rond slaapplaatsen leidt tot veel verstoring. En het verstoren van de ganzen leidt tot veel extra gevlieg, wat ze in de loop van de dag moeten compenseren door meer te eten. In België laten ze de overwinterende ganzen daarom juist nadrukkelijk met rust.

'De Nederlandse ganzen zijn duidelijk schuwer dan de Duitse ganzen die bij mij in de buurt overwinteren, waar ze niet worden bejaagd. Ze voelen snel waar ze veilig zijn.

'Ik heb K00 dit jaar nog niet gezien, en het is al rijkelijk laat. Vorig jaar zag ik dat zijn halsband was gebroken. Het zou kunnen dat die er inmiddels is afgevallen, zodat hij onherkenbaar is geworden. Het kan ook zijn dat hij in Rusland is geschoten of door een vos is gepakt, zodat we hem definitief kwijt zijn. En ja, hoe rationeel ik het ook bekijk, dat vind ik dan toch jammer.'

Kees Koffijberg (46) werkt bij Sovon Vogelonderzoek Nederland. Hij volgt onder meer de ontwikkelingen in ganzenpopulaties.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden