De knoopjes los

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: borsthaar.
*Johan Cruijff

Detail van Carel Fabritius, Zelfportret, circa 1647-48; olieverf op paneel; 65 x 49 cm, Museum Boijmans Van Beuningen Rotterdam. Beeld Studio Tromp

Toen ik een tijdje geleden hier schreef dat ik geen schilderijen kende waarop badende naakte mannen staan, zoals wel op het detail van Willem van de Velde dat ik behandelde, werd ik meteen gecorrigeerd door lezers. Of, nou ja, aangevuld. Wat mijn oog niet had gezien, hadden andere wel. En hoewel de mannen wat betreft naakt badderen in de kunst nog steeds ernstig in de minderheid zijn ten opzichte van de vrouwen, leverde het een leuke verzameling op en de hashtag #bathingnakedmen, die nog steeds aangevuld wordt - zo vond ik er één op Tefaf van Abraham Pijnacker, vond een bevriende liefhebber er nog een op de beurs en zag mijn neef er onlangs een in het Noordbrabants Museum.

John Travolta

U begrijpt dat ik wat voorzichtiger ben geworden met beweren dat een detail uniek is en enig in z'n soort. Ook met borsthaar? Oké dan, ook met borsthaar, al wil alles in me roepen dat ik NOG NOOIT BORSTHAAR HEB GEZIEN IN EEN 17DE-EEUWS SCHILDERIJ! Maar we blijven bescheiden, niemand heeft tenslotte alle kunst gezien, misschien zijn er meer.

Tot die tijd blijft deze sceptisch kijkende schilder voor mij de angry young man van de Gouden Eeuw. Een soort combinatie van John Travolta in Saturday Night Fever en James Dean, want al weten we niet of hij snel leefde, jong stierf Carel Fabritius zeker. In 1654, toen hij 32 was, werd hij met 30 procent van de rest van Delft opgeblazen door een ontploffend kruitmagazijn in de stad. Had hij nog een of twee decennia verder geleefd, dan had hij in roem mogelijk Rembrandt en Vermeer kunnen evenaren, zo goed zijn de schaarse dertien schilderijen die van hem bewaard zijn gebleven - enfin, u kent 'm van Het puttertje.

Carel Fabritius, Zelfportret, circa 1647-48; olieverf op paneel; 65 x 49 cm, Museum Boijmans Van Beuningen Rotterdam. Beeld Studio Tromp

Carel hier - hij schilderde zichzelf - luidt voor ons de lente in en is wat mij betreft de voorbode van een heuse comeback van mannelijk lichaamshaar - na de baard zou deze zomer de woeste borstvacht zo maar weer zichtbaar kunnen zijn op strand en terrasjes, van onder de shirts en metroseksuele V-halstruitjes.


Het charmante is dat Carel ondanks zijn stevige blik toch een beetje moet hebben getwijfeld. Door de dikke verf heen is namelijk met het blote oog te zien dat zijn witte blouse eerst een stuk hoger dichtgeknoopt was. Er moet dus een punt zijn geweest dat hij in zijn atelier stond, zichzelf bekeek, de blik die hij had gevangen in dikke, soms halfdroge verf, de ongedwongen losse haren, de getuite lippen en aankomende frons, die groenige achtergrond van een afbladderende muur en dacht: dat kan nonchalanter. Er mist iets... iets brutaals, iets makkelijks, iets dat iedereen ervan overtuigt dat het me geen enkele moeite heeft gekost mijzelf zo krachtig neer te zetten. En dat hij dan dacht: borsthaar.

Onweerstaanbaar

Dat is het. Onder de historiserende kleding - dat was heel hip sinds Rembrandt, om jezelf in 16de eeuwse mode af te beelden en zo ook hier de 'paltrok' met vierkante hals - zat blijkbaar zijn hemd toch te netjes.

Dat hij dat hemd voor ons nog genereus een stukje verder heeft geopend tijdens het schilderen, maakt de jonge schilder naast ontspannen en zelfverzekerd, ook eeuwig onweerstaanbaar.

www.detailsofart.com

Zelf inzoomen?

U kunt zelf inzoomen op het borsthaar, of iets hoger op de sceptische blik van Carel Fabritius, met de inzoomtool hieronder.

Noot voor tablet- en smartphonegebruikers: de inzoomfunctie werkt alleen op desktop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden