De klopjacht op de negroïde werkster

De Vreemdelingenpolitie in Kennemerland volgde maandenlang vrouwen en mannen met een Afrikaans uiterlijk die met de bus vanuit Amsterdam naar villawijken rondom Haarlem reisden. Zij deden schoonmaakwerk in privéwoningen. Een aantal van hen is opgepakt en uitgezet. Maar hun aanhouding is onrechtmatig, stelt de Raad van State. Reconstructie van een omstreden politieonderzoek.

Nietsvermoedend deed Esther (27) uit Ghana de deur open. Ze had net de vuilniszakken buitengezet en wilde gaan stofzuigen toen er op de deur werd geklopt. Op de stoep stonden een onbekende man en vrouw. Ze identificeerden zich als agenten van de Vreemdelingenpolitie. Esther keek hen niet begrijpend aan. Een agent probeerde haar in het Engels uit te leggen wie zij waren. Of ze mochten binnenkomen. Ja, zei Esther. Of de huiseigenaren thuis waren. Nee, antwoordde ze. Of ze haar identiteitspapieren kon tonen. Dat kon ze niet. Esther flapte eruit dat ze illegaal in Nederland verbleef.


De jonge Ghanese woonde sinds de zomer van 2010 in Hoofddorp bij haar vader. Hij heeft een verblijfsvergunning en een betaalde baan. Nadat haar visum was verlopen, besloot Esther te blijven. Haar tante paste op de drie kleine kinderen van twee werkende ouders in Bloemendaal. Esther mocht er elke dinsdagochtend voor 10 euro per uur het huishouden doen. Ze was tevreden met haar baantje. Het echtpaar was aardig tegen haar en betaalde trouw, ook voor extra klussen. En met Kerst kreeg ze een kaart en cadeaus. 'Ze waren tevreden met mij. We hebben nooit problemen met elkaar gehad.'


Op de eerste dag van februari dit jaar was Esther vroeg opgestaan om rond half 9 bus 300 vanaf station Hoofddorp naar Haarlem te halen. Ze had zich warm aangekleed, want het had licht gevroren die nacht. Op station Haarlem miste ze de overstap op lijn 81 naar Bloemendaal. Dat werd een half uur kleumen in de kou. Uiteindelijk stapte ze tegen half 11 uit bij bushalte De Rijp op de lommerrijke Bloemendaalseweg. Nog een paar minuten wandelen en ze kwam aan bij het ruime rijtjeshuis van haar werkgever. Niet wetende dat politieagenten in burger deze koude ochtend haar in het vizier hadden bij hun al weken durende speurtocht naar Afrikanen op weg naar hun werk.


Wij, verbalisanten (...) bevonden ons in een onopvallend politievoertuig op de Bloemendaalseweg te Bloemendaal. Aldaar zagen wij een vrouw van Afrikaanse origine lopen op het trottoir. (...) Wij hebben de vrouw gevolgd. Wij zagen dat de vrouw (...) een woning betrad. (...) De woning betreft een zeer grote villa. (...) De vrouw verklaarde in het huis als schoonmaakster aan het werk te zijn.


Esther pakte haar jas en tas en ging met de politie mee naar het bureau voor verhoor. Na twee dagen in een politiecel werd ze overgebracht naar Zeist, naar een speciaal detentiecentrum voor illegalen die het land worden uitgezet.


Met de Ghanese vrouw zijn de afgelopen twee jaar nog 29 schoonmakers bij particulieren door de politie Kennemerland gevolgd op weg naar hun werkadres en staande gehouden. De agenten werkten bij dit onderzoek samen met controleurs van busmaatschappij Connexxion. Die controleurs was opgevallen dat op doordeweekse dagen in de ochtenduren 'rond de dertig vrouwen van Afrikaanse afkomst' met de bus naar villawijken in de omgeving van Haarlem reisden. Bij plaatscontroles bleek geregeld dat sommigen geen vervoersbewijs en geen geldige legitimatie hadden.


De controleurs wisselden de informatie over de specifieke buslijnen, reistijden en zwartrijders uit met de politie. Vervolgens postten agenten maandenlang tussen half 8 en 9 in de ochtend in burger en in 'onopvallende voertuigen' bij bushaltes in Haarlem, Heemstede, Bloemendaal en Overveen. Wie geen geldig vervoersbewijs had, werd staande gehouden. Andere passagiers met een 'negro¿de uiterlijk' volgden zij na het uitstappen uit de bus, op weg naar een woning om er het huishouden te doen. Nadat ze waren binnengestapt, belden agenten aan met het verzoek zich te legitimeren.


'Ter hoogte van de Zandvaartkade, op de Dreef, stapten vier personen uit. Een vrouw ging op de Dreef links af, een andere vrouw ging rechts af. Ik (...), heb twee personen, een man en een vrouw, te voet gevolgd. Via de Raadhuisstraat liepen de man en vrouw naar een woning op de (...) te Heemstede. Hier zag ik de personen aanbellen, waarna ze de woning betraden. (...) Ik vroeg twee collega's van de Vreemdelingenpolitie ter assistentie om te observeren. (...) zag in de woning een man stofzuigen en een vrouw de vloer dweilen. Hierop zijn wij naar de voordeur van de woning gegaan om een controle op grond van de Vreemdelingenwet uit te voeren.'


(Uit een proces-verbaal van de politie)


De Vreemdelingenpolitie overlegde met de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) over de opsporingsmethode. 'Op basis van onze bevindingen meende de dienst voldoende gronden te hebben om de zaak bij de bestuursrechter te kunnen verdedigen', zegt Hans Konijn, chef Vreemdelingenpolitie in Kennemerland.


Ook een publicatie van wetenschapper Sarah van Walsum, hoogleraar migratierecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, sterkte de politie Kennemerland volgens Konijn in het besluit werksters te controleren. Onder de kop 'Decent work for domestic workers. Nu Nederland nog'beschreef Van Walsum in 2009 in het blad Migrantenrecht de gebrekkige rechtspositie van de veelal zwart uitbetaalde werksters in ons land, zeker in vergelijking met andere West-Europese landen. Ze schrijft dat een belangrijk deel van de huishoudelijke hulpen migrantenvrouwen zijn, van wie een deel illegaal in Nederland verblijft. In een bijzin noemt ze enkele woonplaatsen in Kennemerland waar deze vrouwen werk vinden.


Van Walsum is onaangenaam verrast dat de politie 'aan de haal is gegaan' met haar artikel. 'Mijn artikel was bedoeld om de discussie op gang te brengen over de gebrekkige regelgeving in Nederland rondom huishoudelijke dienstverlening. Niet om vrouwen die dit werk in vaak rechteloze omstandigheden doen op te pakken.'


'Ik, verbalisant, heb op de Julianalaan te Haarlem twee dames met een negroïde uiterlijk waargenomen die vanaf de bushalte (..) de wijk in liepen. Ik bevond mij met nog twee collega's in een onopvallend politievoertuig. Na deze vrouwen gevolgd te hebben, zagen wij dat een van deze vrouwen een woning binnenging. De vrouw maakte hierbij gebruik van een huissleutel. Ik, verbalisant, had in het verleden al vaker waargenomen dat in de omgeving Heemstede, Aerdenhout en Overveen regelmatig vrouwen met een negroïde uiterlijk vanaf de buslijnen de wijken in liepen. Omdat in de politieregio Kennemerland nauwelijks een gemeenschap is van mensen met een Afrikaanse afkomst, had ik, verbalisant, het vermoeden dat deze vrouwen naar Kennermerland gekomen waren om schoonmaakwerkzaamheden te verrichten.' (Uit een proces-verbaal van de politie)


De bewoners waren doorgaans niet aanwezig bij de controles aan huis. Een van hen, de werkgever van een 41-jarige Oegandese huishoudelijke hulp: 'We hadden haar geleend van vrienden. Ik wist niet dat ze illegaal was. Dat ze is opgepakt en waarschijnlijk uitgezet is nieuw voor mij. Het is schrijnend voor deze dame.'


De politie pluisde tijdens het verhoor van de vrouw uit Oeganda haar handtas uit. Ze vond briefjes van haar werkgever. 'Could you please fold the laundry. Thank you. You can put it on the bed.' En: 'Could you please make up this bed? Thank you.' En: 'Holiday 2 - 18 februari 2011 Huub en Marjolein.' In de tas zaten verder elf handgeschreven werkadressen met reisroute, een ov-chipkaart en kassabonnen van de supermarkt.


Van de 30 schoonmakers die de politie in de loop der tijd staande hield op grond van een 'redelijk vermoeden van illegaal verblijf', bleken 26 volgens de Vreemdelingenpolitie geen geldige verblijfspapieren te hebben. Zij werden overgebracht naar speciale detentiecentra voor illegalen. Iedereen kreeg een advocaat toegewezen; in een enkel geval wist een advocaat met een juridische procedure uitzetting te voorkomen. Zoals Esther uit Ghana. Na twee weken detentie in Zeist werd ze vrijgelaten.


De rechtbank in Amsterdam oordeelde op grond van de argumenten die haar advocaat had aangedragen dat de politie geen aanleiding had te vermoeden dat Esther illegaal in Nederland verbleef. 'De verbalisanten hebben niet meer waargenomen dan dat een vrouw van Afrikaanse origine in Bloemendaal liep en dat de vrouw een zeer grote villa betrad met behulp van de voordeursleutel.' Drie collega's van Esther die bot vingen bij de rechtbank in Amsterdam en Den Haag, gingen in hoger beroep bij de Raad van State. Die stelde hen in het gelijk bij het aanvechten van hun staandehouding en detentie. De politie had 'onrechtmatig gehandeld' omdat er 'naar objectieve maatstaven' gemeten 'geen redelijk vermoeden van illegaal verblijf was'.


De vier huishoudelijke hulpen, onder wie een man, die met succes procedeerden tegen uitzetting, hebben een schadevergoeding gekregen voor de dagen dat zij ten onrechte zijn vastgehouden. Een aantal van de werksters was al het land uitgezet voor de Raad van State uitspraak deed en heeft daarvan niet kunnen profiteren.


Esther besloot vrijwillig terug te keren naar Ghana. Niet om er te blijven, maar om er een legaal verblijf in Nederland te regelen. Ze ziet in Nederland meer toekomstmogelijkheden dan in haar geboorteland, maar wil niet meer het onzekere en stressvolle bestaan leiden van een ongedocumenteerde. Ze woont momenteel bij haar moeder in Ghana.


Het inburgeringsexamen heeft ze onlangs gehaald en nu is het wachten op het oordeel van de Immigratie- en Naturalisatiedienst over de verblijfsvergunning die ze heeft aangevraagd. Ze is optimistisch over haar kansen; ze kan aantonen een duurzame relatie te hebben met haar Ghanese vriend in Amsterdam. Hij kan financieel garant voor haar staan, want hij heeft een verblijfsvergunning en een vaste baan bij een keuken in een hotel. 'Schoonmaken wil ik niet meer. Ik ga een opleiding volgen en werk zoeken in de catering.'


Met de familie in het rijtjeshuis in Bloemendaal heeft ze sinds februari geen contact meer gehad. 'Ik heb nooit meer iets van hen gehoord.'


De politieactie heeft veel schoonmakers in Kennemerland de schrik van hun leven bezorgd. Veel Afrikanen durven zich niet meer te vertonen in de omgeving van Haarlem. Op de buslijnen waarmee ze in de vroege ochtend vanuit Amsterdam en Hoofddorp naar de villawijken rondom Haarlem reisden, is het nu aanmerkelijk rustiger, en witter.


'Die groepen Afrikaanse vrouwen heb ik al maanden niet meer in de bus gehad', zegt een buschauffeur op lijn 81 van Amsterdam naar Haarlem. 'Ik mis ze wel want ze waren altijd vriendelijk en vrolijk.'


DE NAAM VAN ESTHER IS GEFINGEERD


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden