De kloof tussen hoog en laag groeit niet

De kloof tussen hoger en lager opgeleiden groeit, klinkt het. Maar is dat wel zo? Wie goed kijkt, ziet iets anders, stelt

Hoger opgeleiden zijn rijker en gelukkiger dan lager opgeleiden. Hun kinderen doen het beter op school en ze hebben meer vertrouwen in de politiek. Dat het verschil in gezondheid tussen hoger en lager opgeleiden ook groter wordt, lijkt het idee van een groeiende kloof tussen beide groepen te bevestigen. In deze ieder-voor-zich-samenleving schijt de duivel op de grote hoop en de verliezers hebben het nakijken.


De Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) sprak vorig jaar van een 'nieuwe verzuiling', niet naar godsdienst, maar naar opleiding. Hoger en lager opgeleiden staan met de rug naar elkaar toe: ze wonen in aparte wijken, gaan naar aparte scholen, rijden in andere auto's en kijken naar andere tv-programma's. Een bedreiging van de sociale cohesie, aldus RMO.


Dat klinkt heel plausibel, maar het blijkt verrassend moeilijk bewijs te vinden voor de stelling dat de kloof tussen hoger en lager opgeleiden groeit. In het RMO-rapport zelf wordt geconstateerd dat de Nederlandse samenleving steeds opener wordt. Minder dan vroeger zijn afkomst en opleiding van de ouders bepalend voor het opleidingsniveau van de kinderen, al is de invloed van het ouderlijk milieu nog altijd aanzienlijk. Maar van een toenemende scheiding tussen hoog en laag is geen sprake. Bovendien hebben ook hoger opgeleiden hun problemen. Diploma's worden minder waard, omdat het aanbod aan academici en hbo'ers sterker stijgt dan de vraag naar hoger gekwalificeerde arbeid. Ook constateerde de RMO dat er sprake is van sociale daling. Bijna 20 procent van de jongens haalt een lager onderwijsniveau dan hun ouders.


'De kloof tussen hoger en lager opgeleiden? Dat ligt heel genuanceerd', zegt Maarten Wolbers, socioloog aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, die onderzoek deed voor de RMO. 'In het onderwijs en op de arbeidsmarkt is de kloof niet groter geworden. Op het gebied van gezondheid en de woningmarkt vonden we wel groeiende verschillen', zegt hij. Zo zijn de almaar stijgende huizenprijzen duidelijk in het nadeel van de lager opgeleiden die steeds moeilijker een hypotheek krijgen.


Voor het onlangs verschenen rapport De Sociale Staat van Nederland bekeek Jeroen Boelhouwer, onderzoeker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), de leefsituatie van hoger en lager opgeleiden. Hij bestudeerde het bezit van consumptiegoederen, vakanties, mobiliteit en verschillende vormen van sociale participatie, zoals sporten en uitgaan. Sinds 1999 is het verschil tussen hoger en lager opgeleiden constant gebleven, zegt hij. Daarnaast hebben traditionele achterstandsgroepen, zoals ouderen en niet-westerse migranten, een flink deel van hun achterstand ingelopen.


'Dat heeft ook te maken met het feit dat allerlei apparaten, zoals de pc, veel goedkoper zijn geworden. Daardoor zijn zij binnen het bereik gekomen van mensen met lagere inkomens. Hetzelfde geldt voor vakanties', aldus Boelhouwer. Ook mensen met een laag inkomen kunnen tegenwoordig voor een habbekrats naar Griekenland of Turkije vliegen.


Boelhouwer keek ook naar de vraag of mensen tevreden zijn over hun leven. Ook in subjectieve zin is de kloof tussen hoger en lager opgeleiden niet gegroeid. In 2004 gaven lager opgeleiden hun leven een 7,5 - in 2010 een 7,7. Bij hoger opgeleiden nam het cijfer toe van 7,8 naar 8.


De laatste decennia hebben lager opgeleiden ook een sterke culturele emancipatie doorgemaakt. De media worden niet meer gefilterd door verzuilde elites, maar de commerciële televisie biedt vermaak dat op de smaak van lager opgeleiden is toegesneden. Internet geeft een publieke stem aan opvattingen die je vroeger alleen bij de kapper hoorde. In de politiek wordt het geluid van de straat, ook in zijn rauwe en directe stijl, vertolkt door de PVV, hoewel die partij zeker niet uitsluitend voor lager opgeleiden is. Misschien is de kloof tussen hoger en lager opgeleiden niet groter geworden, maar wordt zij sterker als zodanig ervaren omdat lager opgeleiden veel luidruchtiger van zich laten horen.


Kortom, de verschillen tussen hoger en lager opgeleiden zijn aanzienlijk, soms zo groot dat er best van een kloof kan worden gesproken. Maar op de meeste gebieden is die kloof de laatste jaren niet gegroeid, anders dan vaak wordt aangenomen.


Wolbers en Boelhouwer maken wel een voorbehoud. Recente cijfers over hoger en lager opgeleiden komen uit het eerste decennium van de 21ste eeuw, toen de economie goed draaide en de werkloosheid laag was. Als de economische crisis doorzet, kan de kloof groter worden. Daarnaast doet het kabinet een groter beroep op de zelfredzaamheid van burgers, door te bezuinigen op sociale voorzieningen. 'Het staat nog te bezien of alle burgers die grotere zelfredzaamheid aankunnen', zegt SCP-onderzoeker Jeroen Boelhouwer.


Waarschijnlijk zullen de grootste problemen niet optreden bij de brede groep van lager opgeleiden, maar bij een harde kern van hardnekkige achterblijvers, door socioloog Wolbers geschat op 5 tot 10 procent van de bevolking. Dat zijn de mensen die slecht meekomen op school, moeite hebben met werk vinden, soms ook met psychische problemen kampen of vereenzamen. Wolbers: 'Vroeger vormden hoger opgeleiden een tamelijk homogene groep. Dat was de elite. Lager opgeleiden waren heel divers, van mensen met een laag niveau tot mensen die niet de kans kregen om te leren. Tegenwoordig is het eerder omgekeerd. De groep hoger opgeleiden wordt steeds breder. De echte lager opgeleiden, beneden mbo-niveau, vormen daarentegen een relatief homogene groep van mensen die de boot hebben gemist.'


. Vroeger was er in de samenleving een elite die vooropliep, tegen- woordig is er een harde kern van achterblijvers die de boot heeft gemist.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden