Columnmartin sommer

De kleine Duitser in ons is verruild voor een kleine Fransman

null Beeld
Martin Sommer

Alexander Pechtold verweet me ooit dat ik zo ‘gouvernementeel’ was, anders gezegd: gezagsgetrouw. Allicht, hij zat zelf toen in de oppositie. Maar hij had ook gelijk. Tien jaar geleden liep minister Jan Kees de Jager door de gangen van de Tweede Kamer, op strooptocht naar bezuinigingsmiljoenen. Nederland moest immers onder de 3 procent begrotingstekort blijven en een Europees voorbeeld stellen aan de Fransen en Italianen. I am Dutch, so I can be blunt, zei De Jager. Ik was het met hem eens. Daarna kwam Jeroen Dijsselbloem, nog strenger en nog minder populair in Zuid-Europa. Ook met hem was ik het eens. Vervolgens Wopke Hoekstra, als aanvoerder van wat in Brussel de ‘vrekken’ uit het noorden werd genoemd. Ook hij hamerde op hervormingen, afspraak is afspraak en eerst het eigen huis op orde brengen.

Wimar Bolhuis: de duivel zit in een voetnoot. Beeld
Wimar Bolhuis: de duivel zit in een voetnoot.

En nu ligt daar ineens een regeerakkoord dat radicaal breekt met het verleden. Wimar Bolhuis, een econoom verbonden aan Ecorys en de Universiteit Leiden, wees me op een cruciale voetnoot in de tekst: het doel van dit kabinet is een structureel begrotingstekort van 1,75 procent en een staatsschuld van 60 procent van het bbp. Dat is een ommezwaai. Decennialang was het streven begrotingsevenwicht, geen -tekort dus, en een staatsschuld ver ónder de 60 procent. Minder schuld, Hoekstra zei het onlangs nog, betekende dat Nederland de corona-ellende betrekkelijk ongeschonden heeft kunnen opvangen. Dat telt niet meer. Men rekent zich rijk met een rente van 0 procent. Anderhalf procentje extra rente en Nederland zit straks op een staatsschuld van Franse of Italiaanse proporties, waarvan men hier tot voor kort alleen maar badend in het zweet wakker werd.

Inderdaad, ik was gouvernementeel, in de zin dat ik vertrouwde op een fatsoenlijke, voorspelbare overheid, ongeacht wie er aan het roer staan. Nederland was altijd goed voor zijn woord. De EMU-afspraken waren in marmer gehouwen, om met Kok te spreken. En het idee was dat Fransen en Italianen op termijn Duitsers zouden worden, met hun begrotingsevenwicht oftewel schwarze Null.

Het nieuwe kabinet neemt daarentegen onbekommerd risico’s. Kennelijk telt alleen nog wat de coalitiepartijen kunnen verkopen aan hun achterban. Bolhuis vergelijkt in het blad ESB de uitgaven van dit regeerakkoord met de verschillende verkiezingsprogramma’s. De extra uitgaven liggen ruim 60 procent hoger (!) dan het programma van de duurste regeringspartij, de ChristenUnie. Alleen de PvdA en GroenLinks komen in de buurt, en die mochten niet meedoen. Voor de verkiezingen van vorig jaar maart schreef CPB-directeur Pieter Hasekamp bij de traditionele doorrekening van de verkiezingsprogramma’s nog opgewekt ‘dat er wat te kiezen valt’, gezien de grote verschillen tussen partijen. Het regeerakkoord dat er nu ligt, is een opgeteld niet-kiezen, het begraven van meningsverschillen onder een Dagobert Duckberg van geld. De kiezer heeft het nakijken.

Maandag schreven zeven prominente economen, onder wie Bolhuis, een zorgelijk stuk in NRC. Hun klacht is niet dat er veel geld wordt uitgegeven, aangezien ze het daarover niet eens zijn. Ze vinden dat het geld niet doelmatig wordt uitgegeven. Om wat te noemen: boeren en bedrijven worden uitgekocht om de klimaatdoelstelling te halen, terwijl het veel doelmatiger is om vervuilers te belasten. Het is om die reden ook geen dapper regeerakkoord: conflicten met de samenleving worden vermeden door ruimhartig de subsidiekraan open te draaien.

Hoekstra: eerst vrek, nu onbekommerd uitdelen. Beeld ANP
Hoekstra: eerst vrek, nu onbekommerd uitdelen.Beeld ANP

Ik las het, en dacht: misschien is doelmatigheid wel ouderwets. Ongemerkt is hier een oud-Nederlands beginsel verlaten. Je weet niet waarom, maar ineens is het weg, net als spreken van de Gouden Eeuw is afgeschaft. Prudent begroten was sinds de oude Drees het uitgangspunt. De Nederlandse financiële ethiek was een verantwoordingsethiek, we hadden een Rekenkamer voor de controle van doelmatigheid en rechtmatigheid. In ons zat een kleine Duitser, om met Harry Mulisch te spreken. Maar anno 2022 is de ambtelijke Studiegroep Begrotingsruimte nauwelijks gehoord en wilde het kabinet in wording eigenlijk het hele regeerakkoord niet laten doorrekenen.

Zie ik het goed, dan zijn Duitse deugden verruild voor Franse eigenaardigheden: centralisatie en onvrede afkopen. De verwachtingen dat de staat uw sores oplost zijn torenhoog, tegelijk is het vertrouwen in de overheid angstwekkend laag. Die onbehaaglijke combinatie kennen we van Frankrijk, en dan is toegeven de gemakkelijkste weg.

Frankrijk is uiteraard een prachtig land waar men aanzienlijk meer verstand heeft van het goede leven dan hier. Maar de Franse manier van conflictbeheersing is minder charmant. In Nederland gaan de georganiseerde partijen eerst uitgebreid koffiedrinken. Daarna volgt misschien een demonstratie of staking, meestal nogal tam. In Frankrijk gaat het andersom. Een conflict begint met een massabetoging, descendre dans la rue is een feestelijke traditie. Eventueel sneuvelen er wat ruiten, pas daarna wordt er gepraat. Vervolgens geeft de angstige overheid toe. Dat is altijd een nogal dure onderhandelingstechniek geweest, die verklaart waarom het niet wil lukken om pensioenen of arbeidsvoorwaarden te hervormen.

 Pieter Hasekamp (CPB): valt er wat te kiezen of niet?
 Beeld Jiri Büller
Pieter Hasekamp (CPB): valt er wat te kiezen of niet?Beeld Jiri Büller

Nederland gaat ook die kant op. Oude organisaties verpieteren in de SER. De actie speelt zich een paar honderd meter verderop af, op het Malieveld. Wilde onderwijsbonden dwingen loonsverhoging af; boeren met hun trekkers laten weinig misverstand bestaan over hun eisen. Omdat geld ogenschijnlijk gratis is, krijgen ze hun zin, net als de bedrijven of de Urgenda’s. Dat zie je terug in het regeerakkoord: het algemeen belang dient de grootste monden. Vandaar ook dat koopkracht- en AOW-verhoging erbij zijn ingeschoten. Gewone mensen hebben geen lobby. Omzien naar elkaar, heet het regeerakkoord. Het is een duur, kortzichtig en oneerlijk omzien geworden.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden