De keukenradio was Heaney's venster op een andere wereld

De Ierse dichter wist wereldwijd een groot lezerspubliek te raken met zijn bedwelmende en zinnelijke taal.

Een angstig jongetje dat vanuit bed luisterde naar het gedender van de goederentrein uit Castledawson, naar een stampend paard in de stal, en naar de verhalen van de volwassenen in de keuken over dorpsgenoten en de berichten over de oorlog via de radio. Zo beschreef de gisteren na een kort ziekbed op 74-jarige leeftijd overleden Ierse dichter Seamus Heaney zichzelf als kind in zijn dankrede bij het ontvangen van de Nobelprijs in 1995.


Heaney debuteerde in 1966 met de bundel Death of a naturalist, waaruit vooral het gedicht Digging, over zijn turfstekende grootvader hem onmiddellijk landelijke bekendheid bezorgde. Er volgden nog twaalf bundels die hem wereldberoemd zouden maken, twee toneelstukken en een groot aantal lezingen en essays over poëzie. Ook in Nederland was Heaney geen onbekende. Hij nam een aantal malen deel aan het Rotterdamse Poetry International Festival en vanaf de jaren negentig verschenen vijf bundels en een paar grote selecties uit zowel zijn poëzie als zijn essays in Nederlandse vertaling.


Seamus Heaney werd in 1939 geboren en groeide op als oudste zoon in een groot boerengezin op het platteland van County Derry. Een harde, down-to-earthkindertijd, geïsoleerd, 'op de grens van archaïsch en modern'. Alleen via de keukenradio hoorde hij vreemde stemmen en talen zijn wereld binnendringen.


Na de katholieke kostschool in Derry ging hij letteren studeren in Belfast; later gaf hij les aan de Universiteit van Oxford en in de VS; hij woonde het grootste gedeelte van zijn leven in de stad Dublin.


De plattelandservaringen uit zijn vroege kinderjaren zijn altijd de bodem gebleven waar zijn poëzie uit groeide. De smaak van appelgelei, het spitten met een schop, het leren slaan met een moker, kattekwaad met oude schoolkameraden - in scherpe, zintuiglijke herinneringsbeelden roept hij de intieme, sterk fysiek georiënteerde wereld van zijn jeugd op.


Andere tijden

En zoals uit die radio in de keuken, klinken er ook in zijn gedichten nadrukkelijker stemmen van andere plekken en andere tijden door die kleine 'prehistorische' wereld heen - grote collega-dichters als Rilke, Kafavis, en Milosz, maar ook het wereldnieuws, of beter gezegd de geschiedenis: van de Jodenvervolging en de landingen in Normandië tot de 'grote onlusten' van de jaren '70 in Noord Ierland en de aanslagen van 9/11.


Al die verschillende 'actualiteiten' naast die vertrouwde boerenwereld, kleuren in de loop van het werk met terugwerkende kracht de jeugdherinneringen. Of het nou de vlijmscherpe rapensnijder die alles tot rauwe gehakselde pulp maakt ('Dit is hoe God het leven ziet') of de happende schaar van dorpskapper Harry Boyles ('koud glad kruipend staal') - alles lijkt achteraf te baden in een dreigend licht van gewelddadigheid, vernietiging en dood.


Heaney heeft altijd een grote (politieke) betrokkenheid getoond in zijn werk - zij het vaak verhuld in mythologisch getinte beelden. Zo beschrijft hij naar aanleiding van de Londense bomaanslagen in 2005 in het lange titelgedicht van zijn voorlaatste bundel District and Circle uit 2006 (in 2013 in tweetalige Nederlandse editie verschenen) hoe hij uit de 'alomvattende, al lang raadselachtige dag' afdaalt in een metrostation alsof het een klassieke tocht naar de onderwereld betreft.


Dit geëngageerde en quasi-realistische gedicht groeit uit tot een sleutelwerk van mythische proporties in Heaney's oeuvre. In zijn geheel is dat ook een afdaling naar het dodenrijk van de niet meer bestaande, herinnerde wereld van zijn jeugd, met alle kennis van het heden.


Heaney heeft met zijn poëzie een complex en intrigerend web van tegenstellingen geweven: tussen mythe en actualiteit, heden en verleden, leven en dood, geborgenheid en gevaar, de kleinschalige wereld van het individu en de grote geschiedenis. Dat deed hij in zo'n een bedwelmende, melodieuze en zinnelijke taal, waarmee wereldwijd een groot lezerspubliek wist te raken, dat hij al jaren 'de belangrijkste Ierse dichter na Yeats' wordt genoemd. Erik Menkveld

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden