'De kerk heeft haar gezicht verloren'

Antoine Bodar is even over uit Rome. De 'jetset-priester'('Ik heb zo veel epitheta, het zegt me niets'), draait de verwarming in zijn appartement in het centrum van Amsterdam hoger. Zijn boeken staan tot het plafond in de ruime, hoge kamers. Meer nog dan zijn huis is dit zijn bibliotheek.


De vloeren zijn van marmer, hier en daar een tafel met wat rode stoelen uit een tijd dat priesters nog hoog in aanzien stonden. Een simpel kruis aan de muur. De woonvertrekken ogen ingetogen, kloosterlijk.


Bodar (66) is nog maar weinig in Amsterdam. Tachtig procent van zijn tijd verblijft hij in het priesterhuis nabij het Piazza Navona te Rome. Hier studeert en schrijft hij. Hij komt naar Nederland voor lezingen en om de media te bedienen. Of voor de presentatie van zijn eigen glossy Antoine, die eind januari verscheen. In twee weken tijd werd de hele oplage van 25 duizend stuks verkocht. Het blad beleeft binnenkort zijn tweede druk.


De laatste dagen heeft Bodar niet goed geslapen. Zijn optreden in De Wereld Draait Door (DWDD) van een week geleden heeft de geestelijke geraakt. 'Ik heb dit nog nooit gehad, maar na afloop stond het huilen me nader dan het lachen.'


Hij werd in het programma fel geattaqueerd door advocaat Jan Boone en tafelheer Jan Mulder. 'Zijn' kerk werd neergezet als 'criminele organisatie'. Bodar deed vergeefse pogingen de misbruikaffaire die sinds een jaar woekert, in een bredere context te plaatsen. Hij toonde een geruchtmakend fragment uit 1978 waarin PvdA-senator Brongersma verklaarde 'dat in ieder mens iets van een pedofiel schuilt'. Het leidde tot alleen maar grotere woede.


Zo'n drieste aanval had hij nooit verwacht. Hij wilde vertellen hoe de kerk ervoor staat, welke lessen zij heeft getrokken, hoe het verder moet.


De bisschoppen zelf hoor je niet - 'ze zijn te bedeesd om hun mond open te doen, bang om fouten te maken'. Dus neemt Bodar 'mijns ondanks' die taak op zich. Hij is in feite de belangrijkste woordvoerder van de kerk, zeg maar een informele mediabisschop.


En het tij zit tegen. Gepijnigd: 'Elke priester wordt nu min of meer als pedoseksueel beschouwd. Dat heeft ook de paus gezegd. Het kleeft ons nu aan, het beeld van priesters in de publieke opinie is gekanteld. Ik kan me daar wel iets bij voorstellen, want het gaat om buitengewoon smerige zaken.'


'Ik ben zo naïef geweest te denken dat het hier niet kon gebeuren. Wel in de VS, wel in Ierland, maar niet hier. Maar wij hebben als kerk het boetekleed aangetrokken. Dat moeten we voorlopig aanhouden.'


'De kerk heeft de lat altijd hoog gelegd: dit mag niet, dat mag niet. Plotseling blijkt die kerk dienaren, knechten te hebben die precies doen wat ze anderen verbiedt. Er komt een zekere Schadenfreude bij kijken. Katholieken zijn ook raar, vinden ze in Nederland. Het is poppenkast, met al die jurken. En bij opiniemakers is er een ondergronds antipapisme aanwezig.'


'Ook daar kantelt het. De communicatie moet professioneler, Rome is daarmee druk bezig. Wat doet de grootste onderneming ter wereld als er een probleem is? Het wordt gebagatelliseerd. Het moet allemaal opener, nederiger. De paus heeft gezegd dat de grootste vijanden niet buiten maar binnen de kerk zitten.'


'Een 3-. Toen de schandalen hier een jaar geleden naar buiten kwamen, heb ik ervoor gepleit dat ook de staat zich met de commissie-Deetman zou bemoeien, dat het niet een intern-kerkelijke aangelegenheid moest blijven. In DWDD heb ik ervoor gepleit de discussie breder te trekken, zonder ons eigen straatje te willen schoonvegen. U vraagt naar een cijfer voor kardinaal Simonis. Daar begin ik niet aan. Ongetwijfeld heeft hij dit dossier niet zelf behandeld, hij wist niet van die kapelaan die opnieuw in de fout was gegaan. Ik sprak hem vorige week in Rome, waar hij bij ons logeerde. Hij was zeer ontdaan. Er is ook niemand in het bestuur van het bisdom die hem te hulp is geschoten.'


'Maar dat moet ook!'


Bodar haalt documenten tevoorschijn. 'In 1978 had je Brongersma; in 1982 de oprichting van de vereniging Martijn; in 1991 kreeg je de nieuwe zedenwet: geslachtsgemeenschap met kinderen onder de 16 jaar zou alleen tot vervolging leiden bij aangifte. Pas in 2002 werd die klachtvereiste geschrapt. Het toont aan dat er twintig, dertig jaar geleden een andere seksuele moraal was.'


'Er zijn twee vormen van collectieve schuld. De personen die het gedaan hebben zijn hartstikke schuldig, de katholieke kerk draagt een collectieve schuld - die draag ik als priester ook. Ik voel me bezoedeld en besmet door wat mijn medebroeders hebben gedaan, voor wat de familie heeft gedaan. Het is terecht dat wij worden aangevallen, dat wij zondebok zijn.


'Maar de maatschappij draagt ook een collectieve schuld. Want in die tijd, de tijd van Brongersma, zijn wij veranderd. Het is goed om ons historische geheugen op te frissen. De mate van schuld in de maatschappij verdwijnt in het niets bij de collectieve schuld van de kerk, want de maatschappij is niet katholiek, maar als historicus vraag ik om eens na te gaan hoe twintig jaar geleden over seksualiteit werd nagedacht.'


'De kerk maakt deel uit van de maatschappij waarin die losheid aan de orde was. De paus zegt: goed en kwaad zijn lange tijd tegenstellingen geweest, maar ook bij priesters zijn dit in de jaren zeventig relatieve begrippen geworden.'


'Volgens mij zijn er twee belangrijke perioden. In de jaren vijftig en zestig heb je de mannen die met onverwerkte seksualiteit zaten en na hun 12de jaar naar een seminarie of een broederschool gingen. De tijd van de bedompte sfeer, waarin de hele maatschappij de vuile was binnenhield. Er is een tweede golf gekomen, die van de losse moraal, van alles moet kunnen, die doorloopt tot in de jaren tachtig. In de kerk was er het Tweede Vaticaans Concilie en de afdronk ervan. Je kon het celibaat wel opheffen, die sfeer.'


'Als de kerk met de tijdgeest trouwt, is ze snel weduwe. Niet voor niets zijn er nu weer strengere priesters. Jan Mulder zei nogal stellig: die priesters, ze doen het nog! Ik weet dat het niet zo is. Want als je het celibaat nu niet volhoudt, ga je gewoon weg. Dus het is veel opener, gezonder. Denken over seksuele moraal gebeurt in golfbewegingen. Vreemdgaan was in de jaren zeventig en tachtig meer geaccepteerd dan nu. Paul Witteman zei me een tijdje geleden dat het nu wel zo'n beetje gedaan is met de kerk. Paul, zei ik: vergis je niet, ik heb deze zomer een recordaantal huwelijken. Vandaar dat ik ook oproep tot fierheid, tot trots op de kerk.'


'Ik denk dat heel veel mensen het werkelijk niet hebben geweten, want anders was er natuurlijk iets tegen gedaan. Die lossere seksuele moraal neemt niet weg dat de kerk onverdroten heeft vastgehouden aan het gegeven dat seksualiteit alleen mag geschieden binnen het huwelijk.


'Als de maatschappij losser is in haar zeden, is dat haar goed recht. Maar de katholieke kerk had dat nooit mogen zijn. Ook de priesters niet.


'Als mensen werkelijk hadden geloofd in hun priesterschap, zou het niet zijn gebeurd. Want je neemt vrijwillig het celibaat op je. Het is voor een belangrijk deel verslonzing geweest in een tandeloze tijd.


'In 1993, het jaar dat bisschop Bär vertrok, heb ik geschreven dat de dromers van de voorhoede weldra in de achterhoede zouden ontwaken. Ik doelde op de progressieve Acht Mei Beweging die 'altijd gelijk had'. De beweging is opgeheven. Om de Latijnse dichter Horatius aan te halen, est modus in rebus, er is een maat in zaken. Toen ik studeerde liep iedereen achter Marx aan. Volgens mij zou weldra Proust weer worden gelezen. Ik heb gelijk gekregen.'


'De kerk zal mede door de maatschappij worden geholpen, ja.'


'Dat zeg ik niet. Het zal ongetwijfeld voorkomen, maar in verhouding minder. De losse moraal is weg. Mannen die nu priester worden, doen dat doorgaans uit zo'n diepe overtuiging dat ze dit als een groot vergrijp zullen zien.'


'Ja. Huub Oosterhuis schreef in de Volkskrant dat er een rechtstreekse verbinding is tussen het celibaat en het seksueel misbruik. Dat is ook iets wat ook in de communis opinio leeft.


'In 1990 is het celibaat door Rome voor het laatst onder de loep genomen. Toen is ook aan de orde geweest of het celibaat vrijwillig gemaakt moest worden. Vroeger werd gezegd: ik word priester, ik neem het celibaat op de koop toe. Bisschop De Korte heeft toen hij nog rector van het seminarie in Utrecht was vaak gezegd: je hebt een priesterroeping en je moet ook de roeping tot het celibaat kunnen omhelzen. Anders moet je geen priester worden.


'Ik begrijp wel dat de maatschappij met al die pornografie eromheen niet kan volgen dat er mensen zijn die omwille van een ideaal, dat je ook al niet meer kunt volgen, zich zouden kunnen onthouden. Dus wordt beweerd: er moet wel een rechtstreekse verbinding zijn tussen celibaat en misbruik. Ik zou die redenering onmiddellijk bijvallen als het gaat om de periode waarin geen seksuele voorlichting bestond en er over alles wat onder de navel zat niet kon worden gesproken. Maar als een priester nu niet met zijn seksualiteit kan omgaan, en ik ken nogal wat van die priesters, dan stapt hij eruit.'


'Het is wel eens prettig geïnterpreteerd, maar er is maar één interpretatie en dat is die van volledige seksuele onthouding, ook in gedachte. Ondertussen heb je natuurlijk wel een hormonale huishouding, dus dat er ook ontladingen zijn, dat is evident. Daar ben je een man voor. Vroeger zou daar heel scrupuleus over zijn gedaan, nu wordt gezegd: ja, dat komt voor.'


'Als je het liefdesleven in seksuele zin hebt meegemaakt, dan komt zo'n gevoel van tijd tot tijd terug.'


'Het is iets wat je van tijd tot tijd tegenkomt. Een mens is niet geboren om alleen te leven. Als je iets uit idealen afstompt, zal het een rol blijven spelen. Er is altijd de confrontatie met jouw vorm van trouw.'


'We hebben permanente diakens, die weten precies wat een orgasme is.'


'We zitten in een heel diepe crisis. Het seksuele misbruik is daar slechts een element van, maar het probleem gaat verder.


'Als een bisschop zijn mond open doet, halen mensen hun schouders op. De kerk heeft haar gezicht verloren. We zijn het morele gezag kwijt.'


'Maar wij hebben het nog zwaarder te verduren, omdat wij voortdurend de vinger hebben geheven over hoe het moet.'


'De kerk zal haars ondanks overleven, zij draagt een schat aan spiritualiteit met zich mee. De vraag daarnaar is alom aanwezig. Daarom ben ik optimistisch. Maar wij moeten nu maar eens een tijd wat minder praten over morele kwesties. Ook in dat opzicht moeten we nederig zijn.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden