De kelder, de gevangene en de cipier

Toen Sabine Dardenne en Laetitia Delhez voor het oog van de pers uit de kelder van Marc Dutroux werden bevrijd, vroegen ze hem toestemming om in de politieauto te stappen....

Kristien Hemmerechts

Wie onderdrukt wordt, gaat zich na een tijdje identificeren met de rol die hem wordt opgedrongen. Het verzet verdampt, de gevangene wordt onderdanig en de onderdrukker moet minder en minder inspanningen leveren om zijn prooi koest te houden.

In hoeverre die variant van het Stockholm syndroom ook in het meest recente kelderdrama een rol heeft gespeeld is niet bekend. Elisabeth Fritzl heeft haar vader gesmeekt om hun zieke dochter in een ziekenhuis te laten opnemen. Of ze hem op eigen initiatief zou hebben verraden als de politie hen niet in het ziekenhuis had staan opwachten, zullen we nooit weten. Wel was ze pas bereid te praten wanneer haar was verzekerd dat ze haar vader nooit meer hoefde te zien. De angst voor die man zat er diep in.

In Walter Mosley’s The Man in my Basement staat de machtsverhouding tussen gevangene en cipier centraal. Mosley’s kelder staat voor het onderbewustzijn, waarin dingen worden weggestopt die de bewoners van het huis aantasten zonder dat ze daar erg in hebben. Door de inhoud van de kelder onder ogen te zien worden de bewoners sterkere en misschien ook betere mensen.

Hoofdpersonage Charles Blakey woont al heel zijn leven in hetzelfde huis, maar nog nooit heeft hij een kijkje in de kelder genomen. Dat doet hij pas wanneer een blanke man hem een fors bedrag biedt om zijn kelder te huren. Charles ontdekt dagboeken, schilderijen en maskers van overleden familieleden. Aan Charles is altijd verteld dat zijn Afrikaanse voorouders niet als slaven maar als vrije mensen naar de Verenigde Staten zijn gekomen. De vondst in de kelder staaft noch ontkracht die beweringen, maar hoe dan ook houdt hij nu de tastbare sporen van zijn familiegeschiedenis in handen. Hij is iemand met een verleden, met wortels.

De blanke huurder heeft een ongewoon verzoek: Charles moet in zijn kelder een cel bouwen en vervolgens moet hij hem in die cel opsluiten. De huurder heeft mensen gedood en landen – meestal in Afrika – helpen leeg roven. Hij is een slecht mens, zegt hij, die een genadeloze straf verdient. Charles moet hem helpen boeten.

In het begin deelt de vrijwillige gevangene de bevelen uit, maar geleidelijk aan overwint cipier Charles zijn angst en begint hij de wet te stellen. Ook in zijn omgang met andere mensen treedt hij veel kordater op. Hij wordt een zelfbewuste man. Charles, die altijd is vernederd – niet alleen door blanken, maar ook door een akelige oom – schudt zijn minderwaardigheidscomplex van zich af. Hij is bevrijd.

Ik heb mijn leven al slaapwandelend doorgebracht, zegt Charles, maar nu ben ik klaarwakker. Uiteindelijk pleegt de huurder zelfmoord en Charles begint een museum waarin hij de spullen tentoonstelt die hij in zijn kelder gevonden heeft.

In romans zijn kelders symbolische plekken, waar verdrongen angsten worden geconfronteerd en verboden verlangens kunnen worden botgevierd. Het is de schrijver om de psychologische ontwikkeling van zijn held of heldin te doen. De gruwelen die er zich afspelen moeten niet al te letterlijk worden genomen.

Dat laatste kan helaas niet over de echte kelders van de echte monsters worden gezegd.

Kristien Hemmerechts

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden