De keizer in een onderbroek

Het is ruim 200 jaar geleden dat de Deense schrijver Hans Christian Andersen werd geboren. Van zijn bekendste sprookjes is nu een dvd-box verschenen, die oogt als een boek....

Ronald Ockhuysen

Een modern gezin neemt in de vroege avond plaats in de huiskamer. De moeder krijgt iets feeërieks, de vader verandert in een oudere heer met een hoge hoed. De kinderen nestelen zich in hun stoelen, en poef: het gezinstafereel verandert in een tekenfilm. Hans Christian Andersen (1805-1875) haalt een boek met sprookjes tevoorschijn, en begint te lezen.

Op de dvd 200 jaar Hans Christian Andersen, the Fairytaler –negen schijven met dertig sprookjes– begint elk filmpje met dit gezinstafereel. De boodschap is duidelijk: juist in tijden van grote haast en hoge werkdruk moet er tijd worden gemaakt voor de fantasie. Een sprookje na het dessert houdt de luiken naar de verbeelding open.

De bijzondere uitgave is een van de initiatieven die voortvloeit uit de tweehonderdste geboortedag van Andersen, die door Denemarken wordt aangegrepen voor breed uitwaaierende festiviteiten, waaronder een actie tegen analfabetisme, en het aanwijzen van goodwill-ambassadeurs, een rol die in Nederland wordt vervuld door prinses Laurentien, Daphne Deckers en Ivo de Wijs.

De Wijs, die een derde Nijntje-musical in voorbereiding heeft: ‘Denemarken vindt dat het zichzelf meer moet profileren. De sprookjes van Andersen zijn daarvoor een uitstekend wapen.’

Hans Christian Andersen. Pas wanneer zijn bekendste sprookjes worden genoemd –Het meisje met de zwavelstokjes, Het lelijke jonge eendje, De prinses op de erwt, De nieuwe kleren van de keizer– groeit bij de meeste liefhebbers het besef hoe zijn werk zich in het collectieve geheugen heeft genesteld.

Tijdens het leven van de schrijver was dat wel anders. Hij was toentertijd een fenomeen, dat Europa had veroverd met zijn romans, gedichten, sprookjes en toneelstukken. Snijdende verhalen maakte hij, waarin hij met vileine humor de menselijke ziel bloot legde. Daarbij hanteerde Andersen een hardere methode dan de makers van de Hollywoodfilms die later op basis van zijn boeken werden gemaakt – het aangename slot van Disneys The Little Mermaid staat in schril contrast met het origineel.

De Wijs heeft met enige verwondering rondgekeken toen hij vorige maand in Denemarken te gast was op een groot Andersen-feest. Het gezelschap, met onder onder anderen de Andersen-ambassadeurs Roger Moore en Harry Belafonte, werd onder begeleiding van politieauto’s met gillende sirenes door Kopenhagen en Odense gereden, waar met theatervoorstellingen, diners, ‘een rode schoentjes-ballet’, optredens en wandeltochten de opmerkelijke levensloop van Andersen werd bezongen. Daarbij lag de nadruk vanzelfsprekend op de ferme wijze waarop de schrijver, zoon van een schoenlapper, de sociale ladder had beklommen.

De films van de rijkelijk gevulde dvd-box, vormgegeven als een sprookjesboek (met gouden lint), zijn trouwhartige vertalingen van Andersens werk. Als ouderwetse tekenfilms ogen ze, zonder digitaal knalwerk of de patserige massa-scènes.

Een bezwaar is wel, stelt de Nederlandse goodwill-ambassadeur, dat de box voor alle culturen acceptabel moest zijn. ‘In De nieuwe kleren van de keizer had ik die keizer wel eens in zijn blote gat willen zien. Maar hij heeft toch weer een grote onderbroek aan. Dat ligt in sommige landen commercieel blijkbaar nog net iets te gevoelig.’

De Wijs zou aanvankelijk samen met Pieter van de Waterbeemd een musical maken over het leven van Andersen, ‘maar dan zonder dat cliché over het lelijke eendje dat van lieverlee een mooie zwaan wilde worden’. Als zwaartepunt had De Wijs Andersens bezoek aan Charles Dickens en diens gezin in het hoofd. ‘Andersen wist, ondanks zijn matige Engels, de kinderen van Dickens ongelooflijk te vermaken. Hij beschikte over een arsenaal aan grappen en grollen, waarmee hij door Europa trok, langs koningshuizen en adellijke families.’

In de film Hans Christian Andersen(1952, met in de titelrol Danny Kaye) wordt dat succes breed uitgemeten. Ook komt in die productie Andersens ongelukkige liefdesleven aan bod; zijn noeste arbeid staat iets moois met een Deense actrice in de weg. De Wijs: ‘Over dat liefdesleven is lange tijd geheimzinnig gedaan. Ik geloof dat hij nu officieel als biseksueel te boek is gesteld.’

Andersen was zijn hele leven een zoeker. Hij reisde voortdurend, en werkte hard aan zijn public relations. Al op zijn dertigste schreef hij zijn autobiografie, waarin hij vast stelt dat zijn leven ‘een lieflijk, rijk en gelukkig sprookje’ is.

Andersens werk is volgens De Wijs universeel en tijdloos, maar veel van de sprookjes ‘zijn wel aan de lange kant’. Hij las onlangs werk voor op scholen en tijdens een feestdag op de Efteling, en dacht voortdurend: ‘Dit had korter gekund, meneer Andersen.’ Vaak is er de onvoorwaardelijke bewondering, voor juist simpele zinnen. ‘Van die regels die staan als een huis. Over een soldaat en zijn liefde voor een meisje.’

Met de animatie-versies van zijn sprookjes wordt het werk van Andersen in ere gehouden. De dvd’s zijn in het Nederlands nagesynchroniseerd; Joost Prinsen heeft de stem van de verteller, Andersen zelf, op zich genomen.

Andersens oeuvre is na zijn dood in 1875 op alle vormen geëxploiteerd. Op de meest uiteenlopende producten – borden, mokken, koektrommels, knuffels – zijn door hem bedachte mensen en dieren terug te vinden, en nu moet de schrijver er zelf ook aan geloven. De speciaal voor het jubileum ontworpen website staat boordevol faits divers. De schrijver is een merk geworden, een merk dat moet bewijzen dat in Noord-Europa meer te halen valt dan midzomernachten.

Wie wil weten waarom de schrijver ook alweer zo’n grote naam heeft opgebouwd, kan nu te allen tijde terugvallen op de dvd-box. Net als het gezin dat in het intro van de filmpjes steeds weer te zien is– elke avond na het dessert de gordijnen dicht, en alle aandacht voor een sprookje. Joost Prinsen leest voor, en de Deense illustratrice Marlene Laugesen zorgt voor de bewegende beelden.

Wie na een werkdag nog fut over heeft, mag ook nog heel ouderwets het verzamelde werk uit de boekenkast trekken.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden