De katholieke kerk eet van twee walletjes

De paus is behalve geestelijk leider ook staatshoofd van het Vaticaan. Een dubieuze status als land verschaft de r.k. kerk extra macht, betoogt Lousewies van der Laan. De benoeming van de nieuwe paus is volgens haar een mooi moment om een einde te maken aan die bevoorrechte positie.

Het regende weer felicitaties voor de nieuwe paus. Staatshoofden uit de hele wereld verwelkomden Jorge Mario Bergoglio (76) niet alleen als het nieuwe hoofd van de rooms-katholieke kerk, maar ook als, ja, hun nieuwe collega. De een wat hartelijker dan de ander, maar niemand durfde hem te confronteren met een normale vraag: vindt u het niet gek dat u ook staatshoofd bent?


Politici bemoeien zich niet graag met de kerk: we kennen immers een scheiding tussen kerk en staat. Het probleem met de katholieke kerk is echter dat zij van twee walletjes eet: de paus zal niet alleen leider zijn van de wereldwijde katholieke kerk, maar ook het staatshoofd van het Vaticaan. Daarmee oefent hij niet alleen geestelijk gezag uit, maar ook wereldlijke invloed en dat maakt hem een machtig man. Dat het met die macht behoorlijk mis kan gaan, weten we allemaal. De financiële schandalen zijn inmiddels wel bekend, om van het seksueel misbruik maar te zwijgen, maar daar wil ik het niet over hebben.


Het Vaticaan, of formeel juridisch De Heilige Stoel, onderhoudt als enige religie diplomatieke banden met veel landen, onder andere met alle 27 lidstaten van de Europese Unie. Dat heeft verstrekkende politieke gevolgen. Het ministaatje is permanent observer state van de Verenigde Naties. Dat geeft het recht mee te onderhandelen over verdragen. In de VN wordt met consensus gewerkt, waardoor iemand die aan tafel zit disproportioneel veel invloed kan uitoefenen. Wie voorbeelden wil zien, moet de verslagen lezen van mensen die de afgelopen weken in New York waren bij de Commission on the Status of Women (bijvoorbeeld op womeninnewyork.blogspot.com, dat door het Nederlandse platform WO=MEN wordt onderhouden)


Traditiegetrouw neemt het Vaticaan een centrale positie in bij het organiseren van conservatieve standpunten, bijvoorbeeld om deze tekst te verwijderen uit de slotverklaring: 'Bevorder en bescherm de mensenrechten van alle vrouwen, inclusief het recht om vrij en verantwoordelijk te beslissen over zaken die hun eigen seksualiteit betreffen zonder dwang, discriminatie en geweld.' Veel patriarchale, homofobe autocratieën zoals Saoedi-Arabië, Soedan en Iran zijn dan ook groot voorstander van het lidmaatschap van het Vaticaan.


De vraag is natuurlijk waarom je je hier als politicus druk over zou maken. Laat die ouderwetse heren toch, hoor je vaak. Of: ze zitten er nu eenmaal bij. Maar het geven van een voorkeursbehandeling aan één godsdienst is niet van deze tijd.


In de eerste plaats is het natuurlijk een principiële kwestie: moet één godsdienst meer rechten krijgen in de politieke arena dan de anderen? Er zijn miljoenen organisaties die vechten om invloed op het wereldtoneel. Bedrijven zoals Shell en Microsoft, niet-gouvernementele organisaties zoals Amnesty International en het Wereldnatuurfonds en vele godsdiensten. Maar slechts één mag zijn lobbyist aan de vergadertafels van de VN hebben, de anderen moeten aansluiten in een lange rij met lobbyisten.


Postzegels

De soevereiniteit van Vaticaanstad is mede te danken aan de Italiaanse dictator Benito Mussolini, met wie de geestelijken in 1929 het Verdrag van Lateranen sloten. En bij het zoeken naar leden van de VN is onder meer gebruikgemaakt van het databestand van de Universal Postal Union. De paus heeft zijn uitnodiging voor een niet onbelangrijk deel te danken aan het feit dat het Vaticaan postzegels uitgaf.


Er zijn nauwelijks juridische gronden om het Vaticaan als land te erkennen. Vaticaanstad heeft niet eens 1 procent van de oppervlakte van Disneyland Parijs en het Vaticaan kent als enige VN-lid geen eigen bevolking. Elke 'inwoner' heeft een andere, eerste nationaliteit. De nieuwe paus is een Argentijn, de emeritus-paus is een Duitser, zijn voorganger een Pool. Allemaal komen ze uit landen die al vertegenwoordigd zijn in de VN.


Het is eenvoudig om het Vaticaan dezelfde status te geven als andere niet-gouvernementele organisaties zoals de World Islamic Conference. Er zijn meer landen met een staatsreligie, zoals het Joodse Israël, of een staatskerk, zoals de Church of England in Groot-Brittannië. En er zijn landen met een marginale scheiding van kerk en staat, zoals het soennitische Saoedi-Arabië of het sjiitische Iran. Maar dat is iets wezenlijks anders dan een religie een land te laten zijn en een diplomatieke status te geven.


Er valt veel te zeggen over de rol van de katholieke kerk in de wereldpolitiek. Dat zij, naast het verbieden van condooms, het strijden tegen het recht op abortus en het uitsluiten van homoseksuelen, zich ook met zaken bezighoudt die liberale Nederlanders wel welgevallig zijn, staat buiten kijf. Daar kan de kerk ook zonder diplomatieke status gewoon mee doorgaan. Het mooie van een gelijkstelling van alle godsdiensten op het politieke toneel is nu juist dat het niet leidt tot een teloorgang van alles wat mooi is aan het katholieke geloof: de actieve rol bij armoedebestrijding en het verzet tegen de doodstraf, de spirituele steun die miljoenen mensen hebben aan hun geloof en de inspiratie voor velen om menslievend werk te doen.


Waar het wel een eind aan maakt, is dat de katholieke leiders van twee walletjes kunnen eten. Als ze nu worden aangesproken op hun discriminatie van vrouwen en hun aidsbeleid dat tot miljoenen onnodige besmettingen heeft geleid, beroepen ze zich op hun goddelijke taak en kerkelijke rol. Als ze meepraten over internationale verdragen, zijn ze opeens een land.


Het Vaticaan is een politieke factor waarmee rekening moet worden gehouden, met of zonder diplomatieke banden. Maar dat betekent niet dat politici zich maar moeten neerleggen bij een situatie waarin een kerk extra macht krijgt door een dubieuze status als land. Net zoals kritiek op de Israëlische regering geen kritiek op het Jodendom is, is kritiek op de wereldse macht van het Vaticaan geen kritiek op katholieken. De benoeming van een nieuwe paus is een goed moment om de diplomatieke banden te verbreken, zodat de dialoog met katholieken verder kan gaan op voet van gelijkheid met andere religies.Lousewies van der Laan is jurist en adviseur op het gebied van mensenrechten, democratie en emancipatie en oud-fractievoorzitter van D66.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden