De kachel van de toekomst is een omgekeerde koelkast

De kachel van de toekomst heet warmtepomp, een apparaat dat werkt als een koelkast maar dan omgekeerd. Plaats nog een paar zonnepanelen en je huis is energieneutraal.

Beeld Han Hoogerbrugge

Buiten huilt de wind om het huis; binnen laat Pieter-Jan Duineveld zien hoe het behaaglijk blijft zonder dat hij een cent uitgeeft aan gas en elektriciteit. Hij wijst op de sensoren die het CO2-gehalte in de woning meten. En op het dak liggen de vacuümwaterbuizen, die zelfs op een grijze novemberdag water leveren van 30 graden Celcius, louter op basis van zonlicht.

In een kleine machinekamer toont hij het kloppend hart van zijn huis: de warmtepomp. 'Met een beetje stroom maakt die van dat lauwe water van het dak, aangenaam douchewater van 40 graden.'

Met nog minder moeite bedient dezelfde warmtepomp de vloerverwarming die perfect warmte verspreidt. De familie Duineveld verhuurt dit supergeïsoleerde vakantiehuis, pal aan de Waddenzee bij Breezand. De woning verbruikt netto geen energie.

Warmtepomp

Ernaast staat hun eigen woonhuis. 'Een doortochtwoning uit 1920 waarvan muren en vloer slecht zijn te isoleren', zegt Duineveld. Toch wordt dit bouwwerk binnenkort in drie weken tijd voor 50 duizend euro omgetoverd tot een soortgelijke 'nul-energiewoning'. Werkwijze: dak isoleren; 46 zonnepanelen erop en - ook hier - een warmtepomp plaatsen.

Goedkoop is dat niet, maar met aftrek van de subsidie van 10 duizend euro van de provincie Noord-Holland denkt het echtpaar de rest van de investering in 11 jaar terug te verdienen. De maandelijkse energienota van 300 euro is binnenkort immers verleden tijd.

'Omgekeerde koekast'

Wat is een warmtepomp? De populaire uitleg is dat dat apparaat werkt als een 'omgekeerde koelkast'. Waar een koelkast warmte onttrekt aan de melk, kaas en witte wijn en die warmte via het rooster aan de achterkant afgeeft, trekt de warmtepomp energie uit de buitenlucht, aarde of water naar binnen en geeft er koude (naar buiten) voor terug.

Net als in de koelkast draait dat proces om het afwisselend samendrukken en uitzetten van een koelvloeistof, die daarbij van gas overgaat naar vloeistof en weer terug. Het rendement is hoog. Stop één energie-eenheid in de warmtepomp en hij levert tot wel vijf energie-eenheden terug.

Ook particulieren kunnen zo'n apparaat kopen en laten installeren. Volgens de Nationale Energieverkenning staan er al 140 duizend in Nederland, amper 2 procent van alle verwarmingssystemen. De HR-gasketel is nog veruit in de meerderheid, maar de warmtepomp wint terrein en de elektrische lucht-waterwarmtepomp groeit in aantal het hardst.

Die pomp wint warmte uit de buitenlucht en geeft die af aan water voor de verwarming en het tapwatervat. Een HR-gasketeltje dient als back-up. Dit hybridesysteem kost all-in 5.000 tot 7.000 euro. In zachte maanden, zoals november tot nu toe, functioneert de pomp prima, zegt Duineveld. Geluid maakt hij wel.

Het scheelt natuurlijk dat hij zelf als adviseur werkt bij installateur Wilms in Den Helder. Want een warmtepomp mag dan een machtig mooi milieuvriendelijk ding zijn - het fenomeen is nieuw en installateurs en adviseurs hebben er nog niet veel ervaring mee. Vaak gaat het daardoor mis. 'Er worden slechte berekeningen gemaakt van de warmtevraag en de warmtelekken in het huis'.

Bij 40 duizend installaties komt de warmte niet uit de buitenlucht, maar uit de ondiepe ondergrond. In de zomer kunnen de pompen koelen via het omgekeerde proces. Grondwaterlagen (aquifers) dienen als reservoir voor warm en koud water.

Geblunder

Bij het aanboren van die lagen wordt nogal eens geblunderd. Aan de Zuidas in Amsterdam, een prestigieuze locatie voor kantoren, is door de grote bouwactiviteit het warmtereservoir van het ene kantoor verbonden met het koudereservoir van het aanpalend pand. 'Het kost veel moeite om de fouten als gevolg van de wildwest in de ondergrond te herstellen', weet Jan Tjemme van Wieringen van voorlichtingsorganisatie Milieu Centraal.

Veel van deze grootschalige bodemsystemen met warmtepomp functioneren niet goed, waardoor projectontwikkelaars en investeerders ze volgens brancheorganisatie NEPROM liever links laten liggen. Gijs van Wijk van milieuorganisatie Urgenda meldt dat er 'slechte berekeningen en adviezen worden gemaakt waarbij het gebouw niet integraal wordt bekeken.' De milieuclub vindt de situatie zo belabberd dat het nu zelf adviseurs aan het opleiden is.

Ook bij renovatieprojecten voor particulieren worden volgens Urgenda en Milieu Centraal fouten gemaakt die de reputatie van de warmtepomp beschadigen In nieuwbouw van eengezinswoningen gaat het vaker goed. Bij een goede berekening van de warmtevraag en met juiste aanpassing van de bestaande installaties is de kans op ongelukken klein.

Nieuwe standaard

Denk daarbij aan gedegen isolatie van dak, vloer en muren en aan het aanbrengen van lage temperatuur vloer- of wandverwarming, zeggen de milieuclubs. Het kostenplaatje van de warmtepomp valt pas echt gunstig uit als de woning wordt volgestouwd met zonnepanelen, een zonneboiler en als de warmte uit douchewater en ventilatie wordt teruggewonnen.

Zowel Milieu Centraal als Urgenda zien daarom toch toekomst voor het apparaat. 'De elektrische warmtepomp is de energiezuinigste verwarming met lokale opgewekte stroom. Opleiden van aannemers en installateurs is wel nodig', zegt Van Wieringen.

Urgenda denkt dat de techniek over twintig jaar zelfs de standaard zal zijn. Van Wijk: De kinderziektes zullen verdwijnen als er meer worden verkocht en installateurs zich bijscholen bij de importeurs'.

Vragen over milieuvriendelijk gedrag of tips voor deze rubriek?

Mail naar groen@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden