De kabouterkaart is geen sprookje

J.J. Voskuil heeft in zijn romanserie Het Bureau minder verzonnen dan de meeste lezers hebben gedacht. De 'Nageboortekaart van het paard' blijkt echt te bestaan, net als de kabouterkaart en de kaart die de grens aangeeft tussen zéven en zéúven. Sinds dit weekeinde staat de kaartenbank van het Meertens Instituut, waar Voskuil jaren werkte, online.

Hij bestaat dus écht: de kaart waarop het Meertens Instituut heeft genoteerd waar men in de Lage Landen de nageboorte van het paard ophangt en waar men haar begraaft of weggooit. De kaart was een van de meer hilarische gespreksonderwerpen in de romanserie Het Bureau van J.J. Voskuil, 'en de meeste mensen denken dat Voskuil de kaart verzonnen heeft', beaamt historisch taalkundige Nicoline van der Sijs van het Meertens Instituut.


Maar niet dus. De kaart is een van de ongeveer 17 duizend etnografische en taalkundige kaarten die sinds dit weekeinde online zijn te bekijken op de website Meertenskaartenbank.nl. Bedoeld om onderzoekers een betere toegang tot de kaarten te geven, vertelt Van der Sijs. 'Met name de dialectkaarten zijn verstopt in tijdschriften en daardoor moeilijk te vinden.'


De kaarten die met taal te maken hebben, beslaan het leeuwendeel van de collectie: waar men zéven zegt en waar zéúven, waar het 'groter dan' is en waar 'groter als', en in welke streken het 'daaro' is en waar gewoon 'daar'.


De culturele kaarten - waar roept men welke heilige aan, waar speelt men welke spelletjes? - vormen de weerslag van de pogingen die het Meertens Instituut ondernam om te kijken welke bevolkingsgroepen waar zijn geworteld. 'Het idee daarachter was dat er cultuurgrenzen zijn die teruggaan op de Germaanse oudheid', aldus Van der Sijs. Dat bleek echter tegen te vallen: 'De meeste culturele elementen bleken gewoon constructen van de 19de eeuw.'


Ook een andere klassieker uit Het Bureau, de kaart met daarop de eigenschappen die men in de Lage Landen toeschrijft aan kabouters, staat op de website. De kabouterkaart is wel degelijk gemaakt maar nooit gepubliceerd, schrijft cultuuronderzoeker Theo Meder in een boekje dat ter gelegenheid van het digitaliseringsproject is verschenen, omdat de gegevens te incompleet waren.


Een beslissing die werd genomen door onder anderen, inderdaad, Han Voskuil.


Nicoline van der Sijs (red.): De Kaartenbank. Over taal en cultuur. Meertens Instituut (KNAW) / AUP 2014.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden