De junkfood-samenleving Column René Cuperus

Zelden zo'n explosief filmpje van burgerwoede gezien als afgelopen week op RTL Nieuws. Je ziet een vrijstaand huis. Ervoor staat een hek. Aan dat hek staan twee mannen te sleutelen. Het blijken ambtenaren die een 'illegaal' hekwerk aan het demonteren zijn. Opeens schieten er woeste vlammen uit de ramen. We zien panisch geschrokken ambtenaren het huis uitrennen, achtervolgd door de bewoner die mataglap is geworden. Totaal over de rooie gooit hij een molotovcocktail achter de mannen aan. In een volgend shot zien we de man met een kruisboog op het dak van zijn garage staan. 'Wee degene die op mijn erf komt'. Later zou de man in de bossen wegvluchten.


Deze Ontplofte Burger is, in al zijn gewelddadige verbolgenheid, een metafoor. Een metafoor voor de kortsluiting tussen burgers en 'de instanties'. Een metafoor ook van een totaal doorgeflipt individualisme. Mensen laten zich door niets of niemand meer corrigeren (hoe abominabel de gemeente het in dit geval waarschijnlijk ook heeft aangepakt), en men verliest snel en getergd zijn zelfcontrole.


De Nieuwe Barbaren zijn onder ons. Veel mensen kunnen hun impulsen niet onder controle houden. Ze zijn hun zelfbeheersing kwijtgeraakt. Driften en instantbehoeften stuwen hen voort. Voor de nieuwe barbaren bestaat er niets zoiets als een publiek domein. Zij hebben lak aan hun omgeving; ja, ze hebben zich daar feitelijk uit teruggetrokken. Men leeft in zijn eigen 'privé bubble'. Weggescholen in zijn auto, het eigen internetnetwerk of de eigen muziekoordopjes. Als geblindeerde trein verplaatst men zich door de openbare ruimte.


Voorbeeldig leven de nieuwe barbaren zo het veranderde 'sociaal contract' van onze samenleving na: de nieuwe afspraak om elkaar met rust te laten, ongeacht wat de ander doet. Waag het niet mensen aan te spreken op hun gedrag. Als je geluk hebt, wordt je de huid vol gescholden, maar de kans op gewelddadige uitbarstingen is reëel. Mensen met een meer sociale inborst laten het daarom uit hun hoofd zulke confrontaties aan te gaan. Juist omdat zij wél hechten aan de ouderwets-beschaafde 'zelfbeheersingscultuur'. Zij zijn er de laatste dragers van.


Veel van het bovenstaande ontleen ik aan het nieuwste boek van Theodore Dalrymple. Dat is de in Nederland tamelijk populaire cultuurcriticus die in zijn thuisland Engeland wel getypeerd wordt als de Cassandra van The Broken Society, de diagnosticus van de morele en sociale neergang in onze samenleving. Dalrymple (een pseudoniem) was gevangenis-psychiater. Hij is vooral bekend van zijn boek Leven aan de Onderkant, een nietsontziend portret van de onverantwoordelijke levensstijl van de Britse onderklasse.


Zijn nieuwe boek(je), Andermans rotzooi, gaat over zwerfafval: 'How Other People's Rubbish Shapes Our Lives'. Dat is een intelligente en geestige aanklacht tegen vervuilende rotzooimakers. Tegen mensen die systematisch afval dumpen in de publieke ruimte. Die hun colaflesjes niet in, maar net naast de prullenbak gooien. Als je Dalrymple moet geloven, wordt heel Engeland bedolven onder het afval, en zijn de straten wit van het uitgespuugde kauwgom.


Sommigen zullen dit boekje afdoen als cultuurpessimistisch, moralistisch gemopper. En in zijn kritiek op popmuziek en kauwgom is Dalrymple zo'n reactionaire mopperkont. Een welgemanierde heer van stand die hoofdschuddend de moderne tijd beziet. Maar daar waar hij zich opwindt over de schaduwzijden van het moderne bestaan, raakt Dalrymple steeds opnieuw snaren en denktaboes die maar weinig anderen durven te raken.


Zo mondt zijn betoog over rotzooi op straat uit in een ware politieke sociologie van het afval. Bij het terugvolgen van het spoor van afval naar de vervuilers, stuit Dalrymple op wat hij, met zoveel woorden, de junkfood-levensstijl noemt. Massa's Britten eten nooit thuis - ze hebben zelfs geen eettafel - maar geven zich, bij het geringste hongergevoel, over aan junkfood op straat. We stuiten hier op de weinig beschaafde junkfoodsamenleving, waar narcisme en instant-behoeftebevrediging hard botsen met de publieke moraal van welgemanierdheid en zelfbeheersing.


Dalrymples analyses blijven sterk gekleurd door zijn ervaring in Britse achterstandswijken. Het is jammer dat hij niet ook psychiater van de bankiers in The City of Londen was, en niet beschrijft: 'How their Rubbish Shaped Our Lives'.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden