De juistheid van beleid kun je niet afleiden uit de uitkomst

In Haren kan men best de juiste beslissingen hebben genomen, ook al hadden die funeste gevolgen.

ARTHUR MOLENAAR

De commissie-Cohen was duidelijk over de beleidsmakers rond Project X in Haren: ze hadden gefaald. Ook in de publieke opinie heerst het beeld dat de driehoek verkeerde keuzes heeft gemaakt. Hoe heeft het anders zo uit de hand kunnen lopen? Sommigen meenden zelfs dat er koppen moesten rollen, waar burgemeester Bats inmiddels gehoor aan heeft gegeven.

Het oordeel dat burgemeester en politie gefaald hebben omdat het in Haren zo ongelofelijk uit de hand liep is onterecht. Het is een praktijkvoorbeeld van outcome bias: het beoordelen van een beslissing aan de hand van de uitkomst van die beslissing. Het klinkt logisch dat als een beslissing verkeerd uitpakt, het kennelijk de verkeerde beslissing was. We weten immers achteraf dat er ook opties waren die een beter resultaat hadden opgeleverd. Maar is dat echt zo?

Laten we een gedachtenexperiment doen. Ik gooi met een dobbelsteen en u mag raden wat ik gooi. U kunt daarbij kiezen uit '6' of 'geen 6' (1, 2, 3, 4 of 5). Als u de goede uitkomst raadt, krijgt u van mij 10 euro; heeft u het fout, dan moet u mij 10 euro betalen. Iedereen zal het met me eens zijn dat u het beste voor 'geen 6' kunt kiezen. De kans daarop is immers veel groter (vijf op zes) dan de kans dat ik precies 6 gooi (één op zes). 'Geen 6' is dus de juiste beslissing als u deze keuze voorgelegd krijgt.

Uw keuze is gemaakt en ik gooi de dobbelsteen. Deze valt op 6. U bent mij dus 10 euro verschuldigd. Dit betekent echter niet dat u de verkeerde beslissing heeft genomen. Sterker nog, u nam zelfs onomstotelijk de juiste beslissing. Dat ik 6 gooide was gewoon pech, u kon daar niets aan doen en zou de volgende keer zeker weer voor 'geen 6' kiezen.

Hieruit blijkt dat een slechte uitkomst (u bent 10 euro armer) niet betekent dat de verkeerde beslissing is genomen.

Als we teruggaan naar 'Haren', moeten we dus niet kijken naar de gevolgen van de beslissingen van de autoriteiten, maar naar de manier waarop de beslissingen tot stand zijn gekomen. De gemeente had een worstcasescenario opgesteld voor het geval dat het helemaal uit de hand zou lopen. Achteraf bleek dit nog lang niet het allerergste scenario, maar vooraf leek het dat wel.

Eerlijk gezegd denk ik niet dat iemand van tevoren had kunnen voorspellen dat het in Haren kon escaleren op de schaal waarop het dat in werkelijkheid deed. Het valt de gemeente dus ook niet aan te rekenen dat men daar niet op voorbereid was: als het niet te voorspellen is, kan men er ook geen rekening mee houden. En áls men er al rekening mee hield achtte men de kans (terecht) klein.

Nu heeft de commissie-Cohen aangegeven dat er ook in de besluitvorming fouten zijn gemaakt waar de autoriteiten verantwoordelijk voor gehouden kunnen worden. Of het opstappen van burgemeester en/of korpschef terecht is, laat ik dan ook in het midden. Het punt is waarom zij wel of niet zouden moeten opstappen. Dat is niet vanwege de gebeurtenissen volgend op die beslissingen, maar vanwege de afwegingen omtrent de beslissingen vooraf.

In hetzelfde licht heeft de CEO van een bedrijf dat miljardenverliezen draait niet per se verkeerde beslissingen genomen. Of een voetbaltrainer wiens team ondermaats presteert. Of een regering waarvan het begrotingstekort boven de 3 procent uitkomt. Misschien is de uitkomst slecht, maar waren de gemaakte beslissingen op zichzelf wel goed en hadden de betreffende personen domweg pech. Dan spreekt het niet vanzelf dat CEO, trainer of kabinet de laan uit gestuurd dienen te worden.

Andersom verdient een bestuurder die hoge winsten binnenhaalt niet per definitie een bonus. Misschien nam hij juist de verkeerde beslissingen, maar had hij geluk en kwam hij gewoon goed weg.

Het outcome bias is soms lastig waar te nemen. Maar bij het beoordelen van beleid is het cruciaal om er rekening mee te houden. Zo kan worden voorkomen dat de juiste beslissing wordt afgestraft en de verkeerde wordt geprezen.

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden