De JSF is van ons allemaal

Heel tevreden zijn de soldaten in Uruzgan over hun Bushmaster-pantserwagen. Het halsoverkop gekochte voertuig uit Australië heeft al vele levens gered en kost slechts een miljoen.

‘Eindelijk een voertuig dat niet is verpest door de politiek of de Nederlandse industrie’, zegt een oudere onderofficier, die regelmatig de poort uitrijdt in een Bushmaster. ‘Alles doet het, zoals het is bedacht.’ In zijn loopbaan heeft de sergeant-majoor heel wat meegemaakt. ‘Dan moet er een Nederlandse versnellingsbak in die eigenlijk niet past, of extra pantserplaten die te zwaar zijn voor het onderstel.’

Hoe het niet moet
Als voorbeeld hoe het niet moet, wijzen militairen graag naar de Cougar-transporthelikopter. Die Europese wentelwiek blijkt in Afghanistan beperkt inzetbaar vanwege de hitte en ijle lucht. Dus zitten infanteristen hoofdschuddend in hun licht beladen Cougar, terwijl ze verderop volbepakte Blackhawk-heli’s van de Amerikanen zien opstijgen. Dat toestel had de voorkeur van de luchtmachtgeneraals.

‘Toen hadden we een staatssecretaris die per se de Europese defensie-industrie wilde steunen’, zegt oud-bevelhebber der landstrijdkrachten Hans Couzy. ‘De Tweede Kamer ging daarin mee.’ De generaal b.d. en vakbondsvoorzitter voor officieren stelt overigens dat de helikopter aan de eisen van de jaren tachtig voldeed. ‘Dat die nu minder functioneert in Afghanistan kun je de politiek niet verwijten.’

Maar over het algemeen, beaamt Couzy, vinden militairen dat Kamerleden zich te veel bemoeien met details waarvan zij geen verstand hebben. Met als dieptepunt de zogeheten parlementaire gevechtshelikopters voor Djibouti. Daar stuurde de Kamer Apaches naartoe, tegen het advies van de militaire top in. Couzy: ‘Een nutteloze actie die meer dan 25 miljoen gulden kostte.’

JSF
Kamerleden staan nu voor de vraag of ze ‘ja’ moeten zeggen tegen de JSF, ofwel de F-35, het favoriete toestel van de luchtmacht als opvolger van het F-16-gevechtsvliegtuig. Komende week beslissen ze, als het aan staatssecretaris De Vries van Defensie ligt, over de aanschaf van twee testtoestellen. In dat debat, zo valt op, voelen beide partijen zich niet serieus genomen.

Zo klagen Kamerleden over onvoldoende en gebrekkige informatie, al liet De Vries zich demonstratief fotograferen met een steekkarretje door de Kamer opgevraagde papieren. Niet eerder doken parlementariërs zó diep in de technische details van een materiaalproject. Een van de duizenden Kamervragen: ‘Is het waar dat het achterste kwadrant van de F-35, vooral het gedeelte bij de motoruitlaat, niet zo stealthwaardig is als wordt verondersteld?’

‘Ik heb nog nooit meegemaakt dat het zo ver ging’, zegt oud-chef defensiestaf Arie van der Vlis. ‘Met alle respect voor de Kamerleden; hun taak is om naar de grote lijnen te kijken. Ze proberen nu het werk over te doen dat al door militaire planners is gedaan.’

Simpel?
Voor een buitenstaander lijkt de keuze simpel: de krijgsmacht handhaaft, in opdracht van regering en parlement, de internationale rechtsorde. Daar zijn volgens de militaire leiding jachtvliegtuigen voor nodig. Als het bestaande toestel is versleten, moet een vervanger worden gezocht. Dan lijkt een keuze voor het meest toekomstbestendige en efficiëntste toestel – binnen het beschikbare budget – verstandig.

Dat verwervingsproces verloopt meestal zonder veel discussie – nieuwe schepen, rupsvoertuigen, vrachtwagens –, maar in het geval van de JSF lijkt iedere vraag toegestaan en wordt ieder antwoord gewantrouwd. Heeft Nederland wel jachtvliegtuigen nodig? Is de F-16 wel versleten? Kloppen die testrapporten wel? Zijn de beloofde banen, wel nieuwe banen? Maakt de concurrent van de JSF, de Saab Gripen, echt minder lawaai?

De uitzonderlijke omvang van het project, ruim zes miljard euro, verklaart de stortvloed aan vragen. ‘We praten wel over een bedrag dat hoger is dan de investeringen voor de Betuwelijn en de HSL sámen’, zegt SP-Kamerlid Krista van Velzen. ‘Dit gaat niet alleen maar over toys for boys.'

‘Ik word moe van die opmerking’, zegt oud F16-vlieger en oud-bevelhebber der luchtmacht Ben Droste. Hij kent het verwijt dat de luchtmacht een keuze voor de JSF heeft voorgekookt. Droste zegt in 1995 voor het eerst serieus over het toestel te zijn geïnformeerd. 'We zochten een waardig opvolger van de F-16, en na een jarenlange selectieprocedure bleek de JSF de verstandigste keus.’

Tegelijkertijd besloot de regering een luchtvaartcluster op te richten, ter compensatie van het faillissement van Fokker. De Kamer stemde in met een innovatieprogramma van 520 miljoen gulden rondom de nog te bouwen Airbus A380 en de JSF. Droste: ‘Dat jachtvliegtuig bood volgens de minister van Economische Zaken de meeste kans op innovatie.’

Stemming sloeg om
Droste, die nu voorzitter is van het Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart (NIVR), zag de stemming begin deze eeuw omslaan. Kamerleden werden kritischer en hadden het gevoel dat ze in de luren werden gelegd. Drie stemrondes waren nodig om bedrijven mee te laten doen aan de ontwikkelingsfase van de JSF.

Dorste: ‘Tot die tijd kochten we van de plank en onderhandelden we over compensatieorders. Een nuttig, maar bot instrument. Nu daagden de Amerikanen ons uit mee te doen aan de ontwikkelingsfase. Dat paste beter in het Nederlandse innovatiebeleid!’

Naast de omvang van het project, zet geheimzinnigheid het onderlinge vertrouwen verder onder druk. Zo brak dit voorjaar paniek uit op het ministerie van Defensie, toen PVV-Kamerlid Hero Brinkman het gebouw verliet met geheime stukken over de JSF en de tegenkandidaat Saab Gripen.

Zich van geen kwaad bewust – naar eigen zeggen – stopte Brinkman na een vertrouwelijk briefing voor Kamerleden een stapel documenten in z’n tas. Met de bedoeling die eens rustig te bestuderen in zijn werkkamer op het Binnenhof.

Zover kwam het niet. Defensie belde in allerijl de griffier van het parlement, die het Kamerlid sommeerde de stukken terug te geven. Brinkman kreeg geen tijd papieren in te zien, noch te kopiëren: de ultieme angst van Defensie.

Duizenden pagina’s
Brinkman, verklaard tegenstander van de JSF, voelt zich beknot in zijn werk als parlementariër. ‘Hoe kan ik duizenden pagina’s doorlezen in een uurtje op het ministerie?’ Het ging om stukken die gevoelige commerciële en operationele informatie bevatten. Na het ‘incident’ met Brinkman, waarover Defensie geen mededelingen wil doen, belegde staatssecretaris De Vries een tweede bijeenkomst voor Kamerleden. ‘Het was een vertrouwelijk gesprek over vertrouwelijke stukken’, schampert SP’er Van Velzen. ‘Ik kan er niks mee in het debat’.

Het is wellicht een schrale troost: maar zo gaat het al decennia. ‘Defensie heeft het niet zo op Kamerleden die het naadje van de kous willen weten’, zegt voormalig defensiemedewerker Bert Kreemers, die onlangs promoveerde op een onderzoek naar de aanschaf van de F-16 als opvolger van de Starfighter. Kreemers ontwaart ‘een bekend patroon’ in de informatievoorziening vanuit het departement: de Kamer hoefde niet alles te weten. Zo kreeg de toenmalige minister Henk Vredeling in 1975, het jaar waarin Nederland koos voor de F-16, het ambtelijke advies om het bestaan van een aantal vertrouwelijke stukken gewoon te verzwijgen.

De ‘wapenorder van de eeuw’ werd de aanschaf destijds genoemd. En die term valt nu weer. Het JSF-debat vindt bovendien plaats op een moment dat Defensie nadenkt over haar toekomst. De vraag is of het huidige takenpakket van de krijgsmacht, en het bereikte hoge ambitieniveau, wel kan worden vastgehouden voor het huidige budget. Nee, menen veel officieren en externe deskundigen.

De kans lijkt echter klein, dat Defensie er in de economische crisis geld bij krijgt. Ook dat bemoeilijkt het debat. Door 85 JSF-toestellen te bestellen, legt de luchtmacht een groot beslag op het defensiebudget. De keuze heeft dus impliciet gevolgen voor het toekomstige takenpakket en de inzetbaarheid van de krijgsmacht.

De verstandigste vraag luidt volgens sommige betrokkenen dan ook: wat wil Nederland met de krijgsmacht? Moeten de ambities op het internationale politieke vlak inderdaad neerwaarts worden bijgesteld? En als Nederland een toontje lager gaat zingen, hoeveel jachtvliegtuigen horen daar dan bij?

Op het JSF-congres (Martijn Beekman/ de Volkskrant)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden