De joodse identiteit PLEIDOOI VOOR EEN ZELFBEWUST EN OPEN JODENDOM

'DRAGEN DE JODEN zelf iets bij tot antisemitisme? Het antwoord luidt, fundamenteel en onvermijdelijk, ja.' Wie zo'n zin uit zijn pen laat vloeien, heeft heel wat uit te leggen om niet zelf beschuldigd te worden van antisemitisme, of, in geval de schrijver zelf joods is, van wat sinds Theodor Lessing...

Het lezend publiek zal hoe dan ook onmiddellijk op scherp staan - zelfs wanneer de bron van zo'n uitspraak boven iedere verdenking verheven is, zoals Arthur Hertzberg en Aron Hirt-Manheimer, de auteurs van Joden - Identiteit en karakter van een volk, aan den lijve hebben ervaren toen hun boek dit voorjaar in Amerika verscheen.

De vraag is echter of Hertzberg en Hirt-Manheimer de ophef rond hun werk zullen betreuren. Sterker nog, ze wilden waarschijnlijk niets liever, getuige het feit dat ze hun boek in de inleiding typeren als 'aanstootgevend' en 'strijdig met beleefde en politiek correcte beschrijvingen van joden'.

Het thema - de joodse identiteit en het joodse volkskarakter - leent zich er goed voor, zeker in de vier miljoen zielen tellende joods-Amerikaanse gemeenschap, waarbinnen de meest uiteenlopende opvattingen worden gekoesterd.

Hoewel het boek een grote hoeveelheid onderwerpen aansnijdt, kan de strekking ervan in enkele zinnen worden samengevat. Joden, aldus Arthur Hertzberg en Aron Hirt-Manheimer, moeten blijven vasthouden aan hun 'volkskarakter', gevormd door het besef van een speciale bestemming en gedragen door millennia oude religieuze, culturele en sociale tradities. Dit 'volkskarakter' ligt niet alleen aan de basis van de vaak noodlottige uitzonderingspositie die het verspreide joodse volk altijd en overal heeft ingenomen, maar ook van zijn vitaliteit en creativiteit.

Het feit dat het 'anders-zijn' van de joden eeuwenlang aanleiding was hen sociaal te isoleren, te vervolgen of te doden, kan en mag nooit een reden zijn het eigen karakter af te zweren en op te gaan in een meerderheidscultuur. Integendeel, wanneer het erom gaat een waarlijk humane, democratische en pluriforme samenleving te creëren, is het vasthouden aan een herkenbare identiteit van eminent belang. Daarmee geeft de joodse gemeenschap tegelijk gevolg aan de bijzondere morele verplichting die zij - volgens de religieuze traditie - op zich heeft genomen.

De boodschap van Joden moet in de eerste plaats begrepen worden tegen de achtergrond van de scherpe contrasten in de zo succesvolle joods-Amerikaanse gemeenschap. Aan de ene kant is er sprake van een massale neergang van traditionele waarden en normen, zoals ook kan worden afgelezen aan de stijging van het aantal huwelijken tussen joden en niet-joden: van 9 naar bijna 60 procent in dertig jaar. En ook al zijn er tekenen die wijzen op een zekere herleving van de religieuze belangstelling, is het zonneklaar dat de joodse identiteit van veel jongeren niet veel verder reikt dan de ontroering bij het horen van bepaalde muziek of loyaliteit met Israël.

Aan de andere kant staat de opkomst van een kleine, maar steeds luidruchtiger rechtse religieuze minderheid die de joodse identiteit probeert te monopoliseren en daarmee de traditionele pluriformiteit in de joodse wereld ernstig ondermijnt. De gewapende orthodoxe en ultranationalistische profeten op de Westelijke Jordaanoever hebben laten zien dat zij zelfs bereid zijn in naam van het ware jodendom - en met steun vanuit de VS - de toekomst van Israël op het spel te zetten.

Het zijn precies deze tegenstrijdige en op den duur fatale ontwikkelingen die de geestelijke vader van dit boek, Arthur Hertzberg, voormalig president van het American Jewish Congress en een alom gerespecteerde rabbijn, schrijver en wetenschapper, tot het schrijven van dit boek hebben gebracht. Afgezien van enkele heftige passages, gericht tegen met name de rechtse orthodoxie, en enkele ferme uitspraken, blijkbaar bedoeld om de aandacht van het publiek te trekken, wordt in deze rijke, veelvormige en bij vlagen boeiende geschiedenis een rustige toon aangeslagen.

Het boek is overwegend chronologisch opgezet, beginnend met de bijbelse vertellingen en eindigend met de recente ontwikkekelingen in de VS en Israël. De hoofdmoot wordt gevormd door de beschrijvingen van het leven en denken van uiteenlopende geestelijke en wereldlijke leiders, geleerden en kunstenaars, die fungeren als illustratie van pluriforme joodse tradities. Het betoog wordt aangevuld met persoonlijke ervaringen en verhalen uit de Schrift en de overgeleverde commentaren daarbij, de talmoed.

Uit dit geheel van historische, religieuze, culturele en antropologische waarnemingen distilleren Hertzberg en Hirt-Manheimer een karakter dat de joden, ongeacht plaats en tijd, als volk delen. Deze 'essentie' moet in hun ogen in laatste instantie worden herleid tot de hoopvolle overtuiging dat zij, joden, uitverkoren zijn - 'uitverkoren' niet in de betekenis van 'bevoorrecht', maar van 'geroepen tot het hogere' in religieuze en morele zin, door God vanuit zijn onkenbare wil.

De overtuiging een roeping te delen heeft zich gevestigd in 'de meest verborgen uithoeken van de joodse ziel', aldus Hertzberg. Niet alleen gelovige maar ook ongelovige joden, zoals Freud, Kafka of Rosa Luxemburg, zagen zichzelf steevast als buitenstaanders met een speciale opdracht, waaraan zij door de geschiedenis heen op uiteenlopende manieren vorm hebben gegegeven.

Wie de opvattingen van Hertzberg en Hirt-Manheimer toetst aan wetenschappelijke criteria, moet vaststellen dat deze onmogelijk stand kunnen houden. Het veronderstelde karakter van het joodse volk is in deze redenering namelijk niet alleen onderzoeksobject, maar ook verklarende factor. Bovendien is de idee dat volken een 'essentie' of 'karakter' bezitten al decennia geleden opgegeven. Een dergelijke ahistorische, essentialistische opvatting is eigenlijk alleen maar vol te houden door haar een religieuze of metafysische grondslag te verschaffen.

Dat is dan ook precies wat in Joden gebeurt - maar zo'n oplossing is voor de ongelovige uiteraard niet aanvaardbaar, zoals ook bleek uit de discussies die op het verschijnen van dit boek volgden. Wie het religieuze argument weghaalt, slaat een onherstelbare bres in het politieke en morele betoog van Hertzberg, zo oordeelden althans de joden die zichzelf niet langer als gelovigen beschouwen.

Anders ligt dat met de historische vraag hoe het mogelijk is geweest dat de joodse gemeenschappen, ondanks de enorme druk die op hen is uitgeoefend, hun joodse identiteit zolang hebben weten te handhaven en de oude sociale, culturele en religieuze tradities wisten voort te zetten.

Op dit punt dient de idee van 'uitverkiezing' zich weer als interessant aan - niet als het fundament van een tijdloos joods karakter, maar als een bepalende sociaal-culturele factor in de vorming van de joodse identiteit van groepen en individuen.

Frank van Vree

Arthur Hertzberg & Aron Hirt-Manheimer: Joden - Identiteit en karakter van een volk.

Ambo; 316 pagina's; * 49,90.

ISBN 90 76341 21 4.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.