Achtergrond Tweede Wereldoorlog

De Jood Ben Bril werd in 1943 verraden door medebokser Sam Olij

Ben Bril. De foto is ook de cover van zijn biografie Dansen om te overleven. Foto Uitgeverij Cossee

In 1928 zaten ze in de nationale boksploeg voor de Olympische Spelen van Amsterdam: Sam Olij en Ben Bril. Vijftien jaar later tijdens de Tweede Wereldoorlog liet de politieagent Olij de Jood Bril oppakken.

Hij droeg in 1928 de Nederlandse vlag het Olympisch Stadion van Amsterdam binnen. De zwaargewichtbokser Sam Olij was de uitverkoren vertegenwoordiger van de Nederlandse sport bij die Zomerspelen. De vlag was nog nooit binnengedragen. Negentien jaar later, in 1947, werd Olij als jodenjager, NSB’er en collaborateur ter dood veroordeeld. Later werd dat na een psychiatrisch onderzoek een gevangenisstraf, waarna hij in 1954 vrijkwam.

Oorlogsherdenking

Bij de jaarlijkse oorlogsherdenking in het Olympisch Stadion draaide het vrijdag om het verraad van politieagent Olij. Hoe kon deze geprezen olympiër − hij was populair en speelde met zijn spierballen een rol in een film met Fien de la Mar − de wereld zo verraden door een van zijn collega’s uit de nationale boksploeg van 1928, de joodse pugilist Ben Bril, te arresteren en af te laten voeren naar Kamp Vught en Bergen-Belsen?

Sporthistoricus Jurryt van de ­Vooren schetste de situatie uit ­januari 1943, toen het ondergedoken gezin in Utrecht door de familie Olij werd ingerekend. ‘De zoon van Sam, Jan Olij, heeft Bril gearresteerd. Bril verwachtte zo’n verraad niet. Jan Olij was politieagent. Bril zou zich mogelijk verzetten. Maar Olij plaatste een pistool op het hoofd van het zoontje van Bril en zei: ‘Plicht is plicht’.’ Die woorden werden herhaald bij de ­Sicherheitsdienst door vader Sam Olij ‘die Bril daarna nog enkele ­antisemitische scheldwoorden toevoegde’, aldus Van de Vooren.

Jan Olij was als SS-vrijwilliger aan het oostfront actief geweest, gewond teruggekeerd naar Nederland en werkte voor de Grüne Polizei. Sam Olij was in de Tweede Wereldoorlog, aldus een passage uit het boek Landverraad van Koos Groen, een keiharde jager op joden. ‘Het arresteren van dertig blinde joden voor de arbeidsinzet in Polen was er vooral debet aan dat hij ter dood werd veroordeeld’, aldus Groen in zijn boek.

Zelfvertrouwen

Vlieggewicht (tot 51 kg) Bril, die om te kunnen deelnemen aan de Spelen van Amsterdam had gelogen over zijn leeftijd (hij was 15), was van nature gezegend met veel zelfvertrouwen. Hij voelde zich, ook bij het aanbreken van de oorlog en de jodenvervolging, aanvankelijk onaantastbaar, aldus Ed van Opzeeland, de 90-jarige biograaf van Ben Bril. Toch boycotte Bril in 1936 de Spelen van Berlijn. Hij had het jaar tevoren bij een toernooi in de Duitse hoofdstad de jodenvervolging ervaren en besloot weg te blijven van de Spelen.

Achter het bordje Holland staat Sam Olij met de Nederlandse vlag. Foto Hollandse Hoogte

Liet Ben Bril daarmee in 1936 een zekere medaille schieten? ‘Ja, hij had kunnen winnen’, sprak Van Opzeeland stellig. Bril was in 1935 in Tel Aviv Maccabiadekampioen geworden. Hij vond zichzelf daarmee wereldkampioen. Want boksen was in die jaren een Joodse sport, aldus de voorzitter van de Nederlandse boksbond, Boris van der Vorst. Ook Adolf Hitler beval in zijn boek Mein Kampf de bokssport aan. Het zou juist de superioriteit van het arische ras aantonen. In Nederland werd, na een dodelijke afloop van een partij in Scheveningen, op veel plaatsen een verbod ingesteld.

Het leven van Ben Bril eindigde niet met de arrestatie door de Olij’s. Hij belandde met vrouw Celia en zoon Ab in Kamp Vught en vervolgens in Westerbork. Hij verwierf zich privileges door sportonderricht te geven en bokspartijen te vechten waarin hij zich inhield. Later werd het gezin op transport gesteld naar Bergen-Belsen, het vernietigingskamp op de Lüneburger Heide in Duitsland waar Anne Frank stierf.

Terug in Nederland

Bril kwam door de Amerikaanse achtergrond van zijn vrouw in 1944 via een uitwisselingsprogramma in het neutrale Zwitserland terecht. Via een kamp in Algerije kwamen de drie in augustus 1945 terug in Nederland. Daar miste hij op broer Herrie na zijn hele familie. In totaal verloren 182 familieleden van Bril het leven.

Bril, later een befaamd boksarbiter, kwam nog een keer de verrader Sam Olij tegen. Toen zijn zoon Olij ­senior wilde aanvliegen, ‘om diens strot af te draaien’, aldus Van Opzeeland, hield Bril senior hem tegen. ‘Niet doen, niet doen’, riep hij aan de oever van de Loosdrechtse Plassen waar het tafereel zich afspeelde.

Dat Bril Olij zolang vertrouwd had, was een misvatting van jewelste. Al in 1931, drie jaar na Olij’s eervolle uitverkiezing tot vlagdrager, schreef het communistische blad De Tribune: ‘Blijf uit de buurt van Olij. Die man is levensgevaarlijk.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.